-उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉
आज, ११ जून. या दिवशी आपण एका महान विभूतीला, पांडुरंग सदाशिव साने, अर्थात आपल्या सर्वांच्या लाडक्या साने गुरुजींना आदराने आणि कृतज्ञतेने श्रद्धांजली वाहत आहोत. १९५० साली याच दिवशी, एका तेजस्वी सूर्याचा अस्त झाला, पण त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा प्रकाश आजही आपल्या मनात, समाजात आणि देशाच्या कानाकोपऱ्यात तेवत आहे. गुरुजींची पुण्यतिथी हा केवळ एका व्यक्तीच्या निधनाचा स्मरणदिन नसून, त्यांच्या चिरंतन प्रेरणांचा, त्यांच्या अमूल्य वारशाचा आणि त्यांच्या शिकवणींचा पुनरुच्चार करण्याचा दिवस आहे.
साने गुरुजींचे जीवन हे त्याग, प्रेम आणि सेवेचे मूर्तिमंत उदाहरण होते. त्यांचा जन्म रत्नागिरी जिल्ह्यातील पालगड येथे १८९९ मध्ये झाला. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही त्यांनी शिक्षणाची कास सोडली नाही. त्यांच्या आईने त्यांच्यावर केलेल्या संस्कारांचा पगडा त्यांच्यावर आयुष्यभर राहिला. 'खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे' हे त्यांचे जीवनसूत्र त्यांच्या आईकडूनच त्यांना मिळाले असे म्हटले जाते. हेच सूत्र त्यांनी आपल्या जीवनात आणि कार्यात अखेरपर्यंत जपले.
शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी शिक्षकी पेशा निवडला. अमळनेर येथील प्रताप हायस्कूलमध्ये ते शिक्षक म्हणून रुजू झाले. त्यांच्या शिकवण्याची पद्धत पारंपरिक नव्हती. ते केवळ पुस्तकी ज्ञान देणारे शिक्षक नव्हते, तर विद्यार्थ्यांचे मित्र, मार्गदर्शक आणि त्यांच्यातील सुप्त गुणांना वाव देणारे प्रेरक होते. त्यांच्या प्रेमळ स्वभावामुळे आणि विद्यार्थ्यांना समजून घेण्याच्या वृत्तीमुळे ते विद्यार्थ्यांचे लाडके 'गुरुजी' बनले. शिक्षणाचे खरे उद्दिष्ट केवळ माहिती देणे नसून, विद्यार्थ्यांमध्ये माणुसकी, नैतिकता आणि सामाजिक जाणीव निर्माण करणे आहे, हे त्यांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले.
गुरुजींनी शिक्षणासोबतच सामाजिक सुधारणांच्या कार्यालाही वाहून घेतले. ज्या काळात समाजात अस्पृश्यता, जातीभेद, अंधश्रद्धा आणि विषमतेचा बोलबाला होता, त्या काळात त्यांनी या अनिष्ट प्रथांविरोधात आवाज उचलला. त्यांच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे पंढरपूर मंदिर प्रवेश सत्याग्रह. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन करण्यासाठी आणि सर्वांना समान हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी स्वतः उपोषण केले. त्यांनी दाखवलेल्या दृढनिश्चयामुळे आणि त्यागामुळे अखेर त्यांना यश मिळाले. हा सत्याग्रह केवळ एका मंदिराच्या प्रवेशासाठी नव्हता, तर तो सामाजिक समता आणि न्याय प्रस्थापित करण्याच्या त्यांच्या ध्येयाचा एक भाग होता.
साहित्यिक म्हणूनही साने गुरुजींचे योगदान अतुलनीय आहे. त्यांनी विपुल साहित्यनिर्मिती केली. त्यांच्या लेखणीतून त्यांनी केवळ कथा, कादंबऱ्या आणि कविताच लिहिल्या नाहीत, तर समाजाला दिशा देणारे, संस्कार रुजवणारे आणि माणुसकीचे महत्त्व सांगणारे विचार मांडले. त्यांची गाजलेली कादंबरी 'श्यामची आई' हे मराठी साहित्यातील एक अजरामर कलाकृती आहे. या पुस्तकातून त्यांनी आईचे प्रेम, बालपणातील संस्कार आणि नैतिक मूल्यांचे महत्त्व अतिशय हृदयस्पर्शीपणे मांडले आहे. हे पुस्तक आजही अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत आहे आणि ते भारतीय संस्कृतीतील कुटुंबव्यवस्था आणि मूल्यांचे प्रतीक बनले आहे. 'धडपडणारी मुले', 'गोड गोष्टी', 'भारतीय संस्कृती', 'अमोल गोष्टी' यांसारख्या त्यांच्या अनेक साहित्यकृती आजही वाचकांच्या मनात घर करून आहेत. त्यांच्या साहित्यातून त्यांचे संवेदनशील मन, समाज सुधारण्याची तळमळ आणि माणुसकीवरील त्यांची निस्सीम श्रद्धा दिसून येते.
भारताच्या स्वातंत्र्य लढ्यातही गुरुजींनी सक्रिय सहभाग घेतला. महात्मा गांधींच्या विचारांनी ते अत्यंत प्रभावित झाले होते. त्यांनी अनेकदा तुरुंगवास भोगला, पण त्यांची देशसेवा करण्याची भावना कधीही कमी झाली नाही. तुरुंगात असतानाही त्यांनी लेखनकार्य सुरू ठेवले आणि त्यांच्या लेखणीतून त्यांनी स्वातंत्र्याचा विचार लोकांपर्यंत पोहोचवला. त्यांची देशभक्ती आणि त्याग हे सर्वसामान्य जनतेसाठी प्रेरणास्थान होते.
गुरुजींचे जीवन हे साधेपणा, निस्वार्थ सेवा आणि निःस्वार्थ प्रेमाचे प्रतीक होते. त्यांनी स्वतःसाठी कधीही काही मागितले नाही. त्यांचे जीवन हे दुसऱ्यांच्या कल्याणासाठी समर्पित होते. त्यांनी नेहमीच साधेपणाने जीवन जगले आणि त्यांनी केलेल्या कार्याची कधीही प्रसिद्धीची अपेक्षा केली नाही. त्यांच्या कार्याची महती केवळ महाराष्ट्रापुरती मर्यादित नव्हती, तर त्यांच्या विचारांनी संपूर्ण देशाला प्रेरणा दिली.
आजच्या काळातही साने गुरुजींचे विचार तितकेच प्रासंगिक आहेत. समाजात आजही अनेक समस्या आहेत - जातीय सलोख्याचा अभाव, धार्मिक तेढ, नैतिक मूल्यांचा ऱ्हास, वाढती हिंसा आणि असहिष्णुता. अशा परिस्थितीत साने गुरुजींनी दाखवलेला प्रेमाचा, समतेचा आणि बंधुत्वाचा मार्ग आपल्याला अधिक उपयुक्त वाटतो. शिक्षणाचे खरे उद्दिष्ट केवळ आर्थिक यश मिळवणे नसून, एक चांगला माणूस बनवणे आहे, हे त्यांचे विचार आपल्याला आठवण करून देतात.
त्यांनी दाखवून दिले की, कोणताही बदल घडवण्यासाठी सर्वात आधी स्वतःमध्ये बदल घडवावा लागतो. त्यांनी आपल्या कृतीतून हे सिद्ध केले की, प्रेम आणि सहिष्णुतेने कोणतीही समस्या सोडवता येते. आजच्या पिढीने त्यांच्या विचारांचा अभ्यास करणे, त्यांच्या साहित्याचे वाचन करणे आणि त्यांच्या कार्यापासून प्रेरणा घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्यांच्या विचारांनीच आपल्याला एक चांगला समाज आणि एक मजबूत राष्ट्र घडवता येईल.
साने गुरुजींनी आपल्याला केवळ पुस्तकी ज्ञान दिले नाही, तर जगण्याची कला शिकवली. त्यांनी आपल्याला माणुसकीचे महत्त्व पटवून दिले. त्यांची पुण्यतिथी हा केवळ एक औपचारिक दिवस नसून, तो आपल्या सर्वांसाठी आत्मचिंतनाचा दिवस आहे. आपण त्यांच्या विचारांचा वारसा पुढे नेण्यासाठी, त्यांच्या स्वप्नातील समाज घडवण्यासाठी काय करू शकतो, याचा विचार करण्याची ही वेळ आहे. त्यांच्या स्मृतीस अभिवादन करताना, आपण त्यांच्या मार्गावर चालण्याचा आणि त्यांच्या मूल्यांचे जतन करण्याचा संकल्प करूया.
साने गुरुजी हे आजही आपल्या स्मरणात एक दीपस्तंभ म्हणून उभे आहेत. त्यांच्या विचारांचा प्रकाश आजही आपल्याला योग्य दिशा दाखवत आहे. त्यांचे कार्य हे एक निरंतर प्रेरणास्रोत आहे, जे आपल्याला प्रेम, समता आणि बंधुत्वाच्या मार्गावर चालण्यास प्रोत्साहित करते. त्यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त आपण सर्वजण त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन करतो आणि त्यांच्या विचारांना आचरणात आणण्याचा संकल्प करूया. कारण, 'खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे' हेच सत्य आहे आणि तेच शाश्वत आहे.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा