-उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉
रानभाज्या... नुसत्या नावानेच मनात हिरवळ आणि निसर्गाची ताजी, आरोग्यदायी आठवण येते. शहरी जीवनात आपण सुपरमार्केटमधील चमकदार भाज्यांना महत्त्व देतो, पण खऱ्या अर्थाने निसर्गाची अमूल्य देणगी असलेल्या रानभाज्यांकडे अनेकदा दुर्लक्ष करतो. या रानभाज्या म्हणजे केवळ खाद्यपदार्थ नाहीत, तर त्या आपल्या पारंपरिक ज्ञानाचा, निसर्गाशी असलेल्या अतूट नात्याचा आणि आरोग्याच्या गुपितांचा एक अदृश्य दुवा आहेत. आजच्या धावपळीच्या आणि कृत्रिमतेच्या युगात, रानभाज्यांचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात, जिथे ग्रामीण जीवनशैली आणि निसर्गाशी जवळीक आजही टिकून आहे, तिथे रानभाज्या हे पावसाळ्यातील आणि त्यानंतरच्या काळात एक महत्त्वाचे अन्नस्रोत ठरतात. डोंगरदऱ्या, शेताचे बांध, माळराने आणि अगदी घराच्या अंगणातही या भाज्या सहजपणे उगवतात. त्यांना ना कसली रासायनिक खतांची गरज असते, ना कीटकनाशकांची. त्या निसर्गाच्या कुशीत स्वतःच वाढतात, स्वतःच बहरतात आणि आपल्याला निस्वार्थपणे पोषण देतात. हीच त्यांची खरी ओळख – शुद्धता, नैसर्गिकपणा आणि पौष्टिकतेने परिपूर्णता.
रानभाज्यांकडे दुर्लक्ष करणे म्हणजे आरोग्याच्या एका मोठ्या खजिन्याला नजरेआड करण्यासारखे आहे. आजच्या आधुनिक विज्ञानानेही हे सिद्ध केले आहे की, या भाज्यांमध्ये विविध प्रकारची जीवनसत्त्वे (व्हिटॅमिन्स), खनिजे (मिनरल्स), तंतूमय पदार्थ (फायबर) आणि अँटीऑक्सिडंट्स भरपूर प्रमाणात असतात. नियमित पिकवल्या जाणाऱ्या भाज्यांपेक्षाही अनेक रानभाज्यांमध्ये पोषक तत्वांचे प्रमाण अधिक असल्याचे दिसून आले आहे. उदाहरणार्थ, आंबट चुका, तांदुळजा, घोळ, करडू, टाकळा, दिंडा, भारंगी, कपाळफोडी, शेवगा आणि अशा अनेक भाज्यांमध्ये लोह, कॅल्शियम, फॉस्फरस, व्हिटॅमिन ए आणि सी चे प्रमाण लक्षणीय असते.
या भाज्यांमधील उच्च तंतूमय पदार्थामुळे पचनसंस्था निरोगी राहते, बद्धकोष्ठतेचा त्रास कमी होतो आणि शरीरातील विषारी घटक बाहेर टाकण्यास मदत होते. अँटीऑक्सिडंट्समुळे शरीरातील पेशींचे संरक्षण होते आणि विविध प्रकारच्या आजारांशी लढण्याची प्रतिकारशक्ती वाढते. मधुमेह, उच्च रक्तदाब, हृदयरोग आणि कर्करोगासारख्या गंभीर आजारांवर प्रतिबंध घालण्यासाठी रानभाज्यांचा आहारात समावेश करणे फायदेशीर ठरू शकतो. आदिवासी पाड्यांमध्ये आजही अनेक व्याधींवर उपचारांसाठी रानभाज्यांचा औषधी उपयोग केला जातो, जो त्यांच्या पारंपरिक ज्ञानाचा भाग आहे.
रानभाज्या केवळ आरोग्यासाठीच नव्हे, तर आपल्या सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय संतुलनासाठीही महत्त्वाच्या आहेत. आदिवासी आणि ग्रामीण समुदायांमध्ये रानभाज्या गोळा करणे (फॉरिजिंग) ही एक पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली परंपरा आहे. पावसाळ्यात जेव्हा शेतात काम कमी असते, तेव्हा महिला आणि मुले रानभाज्या गोळा करण्यासाठी जातात. हे केवळ अन्न मिळवणे नसते, तर निसर्गाशी संवाद साधणे, पारंपरिक ज्ञान आत्मसात करणे आणि सामुदायिक संबंध दृढ करणे असते. या प्रक्रियेतून स्थानिक वनस्पतींचे ज्ञान पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचते.
पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून पाहिल्यास, रानभाज्या स्थानिक परिसंस्थेचा (इकोसिस्टम) अविभाज्य भाग आहेत. त्या नैसर्गिकरित्या वाढतात, त्यामुळे पाण्याची बचत होते आणि जमिनीची धूप थांबण्यास मदत होते. रासायनिक खते किंवा कीटकनाशके वापरली जात नसल्याने, त्या पर्यावरणासाठी अत्यंत अनुकूल ठरतात. त्यांच्या वाढीमुळे जैवविविधता टिकून राहते आणि स्थानिक प्राण्यांसाठीही अन्नस्रोत उपलब्ध होतात.
एवढे महत्त्व असूनही, आज रानभाज्या अनेक आव्हानांना सामोऱ्या जात आहेत. शहरीकरणामुळे, जंगलतोड आणि शेतीत रासायनिक द्रव्यांच्या वाढत्या वापरामुळे अनेक रानभाज्यांच्या प्रजाती धोक्यात येत आहेत. नवीन पिढीला या भाज्यांची ओळख नाही, त्यांचे पौष्टिक महत्त्व आणि औषधी गुणधर्म माहीत नाहीत. त्यामुळे या पारंपरिक ज्ञानाची साखळी तुटत चालली आहे.
यावर उपाययोजना करणे अत्यंत गरजेचे आहे. सर्वप्रथम, शिक्षण आणि जनजागृती हा महत्त्वाचा टप्पा आहे. शाळांच्या अभ्यासक्रमात आणि सार्वजनिक स्तरावर रानभाज्यांचे महत्त्व, त्यांची ओळख आणि त्यांचे आरोग्यविषयक फायदे याबाबत माहिती देणे आवश्यक आहे. कृषी विद्यापीठे आणि संशोधन संस्थांनी रानभाज्यांवर अधिक संशोधन करून त्यांचे पौष्टिक आणि औषधी गुणधर्म शास्त्रीयदृष्ट्या सिद्ध करावेत. यामुळे त्यांना अधिक मान्यता मिळेल.
स्थानिक पातळीवर, रानभाज्यांचे महोत्सव आणि बाजारपेठा भरवणे हा एक प्रभावी उपाय ठरू शकतो. यामुळे शहरी लोकांना या भाज्या उपलब्ध होतील आणि ग्रामीण समुदायांना त्यांच्या उत्पादनासाठी प्रोत्साहन मिळेल. शासकीय आणि अशासकीय संस्थांनी रानभाज्यांच्या संवर्धनासाठी आणि त्यांच्या लागवडीसाठी (जिथे शक्य असेल तिथे) पुढाकार घ्यावा. 'वाईल्ड हर्ब गार्डन' किंवा 'रानभाजी वन' तयार करणे हा एक चांगला उपक्रम ठरू शकतो.
आजच्या जगात जिथे रासायनिक अवशेष आणि भेसळयुक्त अन्न ही मोठी समस्या बनली आहे, तिथे रानभाज्या एक सुरक्षित आणि पौष्टिक पर्याय म्हणून उदयास येऊ शकतात. त्यांची नैसर्गिक वाढ आणि रासायनिक मुक्तता त्यांना एक 'सेंद्रिय' पर्याय बनवते, जो कोणत्याही प्रमाणीकरण (सर्टिफिकेशन) शिवाय असतो.
रानभाज्या केवळ ग्रामीण भारताच्याच नव्हे, तर शहरी भारताच्याही आहार आणि आरोग्याचा अविभाज्य भाग बनू शकतात. गरज आहे ती त्यांच्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्याची, त्यांचे महत्त्व ओळखण्याची आणि त्यांना आपल्या रोजच्या जीवनात स्थान देण्याची. रानभाज्यांचा आदर करणे म्हणजे निसर्गाचा आदर करणे आहे. चला तर मग, या निसर्गाच्या देणगीला, आरोग्याच्या ठेव्याला पुन्हा एकदा आपल्या ताटात आणूया आणि निसर्गाच्या समृद्धीचा एक भाग बनूया. रानभाज्या फक्त खाऊ नका, तर त्या जगवा, त्यांचे संवर्धन करा आणि त्यांचे ज्ञान पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवा, कारण याच रानभाज्या आपल्याला निरोगी आणि दीर्घायुषी ठेवतील.
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत:
टिप्पणी पोस्ट करा