रक्तदाता : जीवनदायी संकल्प

    -उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉

          ‌‌
दरवर्षी १४ जून रोजी जगभरात जागतिक रक्तदाता दिन साजरा केला जातो. हा दिवस साजरा करण्यामागचा मुख्य उद्देश म्हणजे सुरक्षित रक्त आणि रक्त उत्पादनांच्या गरजेबद्दल जागतिक जागरूकता वाढवणे आणि स्वैच्छिक, निस्वार्थ रक्तदान करणाऱ्या दात्यांचे आभार मानणे. हा दिवस केवळ एका विशिष्ट तारखेपुरता मर्यादित नसून, तो मानवतेच्या सर्वोच्च मूल्यांचे प्रतीक आहे. रक्तदानासारख्या महान कार्यामुळे अनेकांना जीवदान मिळते आणि हेच या दिवसाचे खरे महत्त्व आहे.

           १४ जून हा दिवस ऑस्ट्रियन जीवशास्त्रज्ञ आणि नोबेल पारितोषिक विजेते कार्ल लँडस्टेनर यांच्या वाढदिवसानिमित्त साजरा केला जातो. लँडस्टेनर यांनी मानवी रक्ताचे 'A', 'B', 'AB' आणि 'O' या रक्तगटांमध्ये वर्गीकरण केले, ज्यामुळे रक्त संक्रमणामध्ये क्रांती घडली. त्यांच्या या शोधामुळे सुरक्षित रक्त संक्रमण शक्य झाले आणि लाखो लोकांचे प्राण वाचले. जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) २००५ पासून हा दिवस आंतरराष्ट्रीय स्तरावर साजरा करण्यास सुरुवात केली, तेव्हापासून जगभरात हा दिवस मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

        ‌‌ रक्त आणि रक्त उत्पादनांचे संक्रमण दरवर्षी लाखो जीव वाचवण्यास मदत करते. अपघातग्रस्त व्यक्ती, शस्त्रक्रिया झालेले रुग्ण, कर्करोगाचे रुग्ण, थॅलेसेमिया आणि ॲनिमियासारख्या आजारांनी ग्रस्त असलेले रुग्ण, तसेच प्रसूतीदरम्यान रक्तस्त्राव झालेल्या महिलांना रक्ताची नितांत गरज असते. योग्य वेळी रक्त मिळाल्यास असे लोक दीर्घ काळ आयुष्य जगू शकतात. याव्यतिरिक्त, ते रक्तासह जटिल वैद्यकीय आणि शस्त्रक्रिया प्रक्रियेस समर्थन देते. सुरक्षित आणि पुरेशा रक्त आणि रक्त उत्पादनांचा प्रवेश प्रसूतीदरम्यान आणि गंभीर रक्तस्त्राव झाल्यामुळे मृत्यू आणि अपंगत्वाचे प्रमाण कमी करण्यास मदत करू शकतो.

              रक्तदान हे केवळ दुसऱ्यासाठी जीवनदान नाही, तर त्याचे स्वतःच्या आरोग्यासाठीही अनेक फायदे आहेत. नियमित रक्तदान केल्याने शरीरातील अतिरिक्त लोहाचे प्रमाण नियंत्रित राहते, ज्यामुळे हृदयविकार आणि स्ट्रोकचा धोका कमी होतो. रक्तदानामुळे रक्ताची स्निग्धता कमी होते आणि रक्ताभिसरण निरोगी राहते. रक्तदान केल्यानंतर शरीर रक्ताची कमतरता भरून काढण्यासाठी नवीन रक्तपेशी तयार करते. यामुळे शरीर अधिक ऊर्जावान आणि निरोगी राहते. प्रत्येक रक्तदानाने अंदाजे ६००-६५० कॅलरीज बर्न होतात, ज्यामुळे वजन नियंत्रणात मदत होते. रक्तदान केल्याने सामाजिक जबाबदारीची भावना वाढते आणि आत्म-समाधान मिळते. यामुळे तणाव कमी होतो, भावनिक कल्याण सुधारते आणि आपलेपणाची भावना निर्माण होते. एकाकीपणाच्या भावनांशी लढण्यासही मदत होते. रक्तदान करण्यापूर्वी रक्तदात्याची आरोग्य तपासणी केली जाते, ज्यामध्ये रक्तदाब, हिमोग्लोबिन आणि काही महत्त्वाच्या रोगांची (उदा. HIV, कावीळ) तपासणी होते. यामुळे रक्तदात्याला त्याच्या आरोग्याबद्दल माहिती मिळते.

               आपल्या समाजात रक्तदानाबद्दल अनेक गैरसमज आहेत. अनेक लोक अशक्तपणा येईल किंवा इतर काही आरोग्य समस्या निर्माण होतील या भीतीने रक्तदान करण्यास टाळाटाळ करतात. मात्र, हे गैरसमज पूर्णपणे चुकीचे आहेत. आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, निरोगी व्यक्ती नियमितपणे रक्तदान करू शकते आणि त्याचे कोणतेही दुष्परिणाम होत नाहीत. उलट, रक्तदान केल्याने शरीर अधिक सक्रिय होते. निरोगी व्यक्ती ज्याचे वय १८ ते ६५ वर्षांच्या दरम्यान आहे (काही देशांमध्ये वय मर्यादा भिन्न असू शकते), वजन किमान ४५-५० किलो आहे आणि ज्याला कोणताही गंभीर आजार नाही, असे व्यक्ती रक्तदान करू शकतात. ज्यांना रक्ताशी संबंधित आजार आहेत, गर्भधारणा आहे किंवा काही विशिष्ट औषधे घेत आहेत, त्यांनी रक्तदान करण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

          रक्तदानाचे महत्त्व लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी आणि अधिकाधिक लोकांना रक्तदान करण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी जनजागृती मोहिम राबवावी. दूरचित्रवाणी, रेडिओ, सोशल मीडिया आणि वृत्तपत्रे यांसारख्या माध्यमांतून रक्तदानाचे फायदे आणि महत्त्व याबाबत जास्तीत जास्त लोकांना माहिती द्यावी. शाळा, महाविद्यालये आणि सार्वजनिक ठिकाणी रक्तदानावर आधारित कार्यशाळा आणि सेमिनार आयोजित करावेत. नियमितपणे रक्तदान शिबिरे आयोजित करावीत आणि लोकांना त्यात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करावे. विशेषतः तरुण पिढीला यात सहभागी करून घ्यावे. रक्तदानाशी संबंधित गैरसमज दूर करण्यासाठी तज्ज्ञांची मते आणि माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवावी. रक्तदान करणाऱ्यांचा सन्मान करून त्यांना प्रोत्साहित करावे. शासकीय आणि अशासकीय संस्थांनी एकत्र येऊन रक्तदान वाढवण्यासाठी काम करावे.

           जागतिक रक्तदाता दिन हा केवळ एक उत्सव नाही, तर तो जीव वाचवण्याच्या आणि मानवता जपण्याच्या एका मोठ्या चळवळीचा भाग आहे. आपण सर्वांनी या महान कार्यात सहभागी होऊन दुसऱ्याच्या जीवनात आशेचा किरण बनूया. आपले एक थेंब रक्त एखाद्यासाठी नवे जीवन ठरू शकते. चला, या जागतिक रक्तदाता दिनानिमित्त संकल्प करूया की आपण नियमितपणे रक्तदान करून अनेकांच्या जीवनात आनंद निर्माण करू आणि इतरांनाही यासाठी प्रोत्साहित करू. लक्षात ठेवा, "रक्तदान हेच श्रेष्ठ दान!"