नाट्यवेड्या नटांचे योगदान

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ नाट्य-चित्ररंग ⬉

      
आजच्या झगमगत्या युगात, जिथे चित्रपटांचे ग्लॅमर आणि अमाप पैसा नटांना आकर्षित करतो, तिथे अजूनही काही कलाकार आहेत जे रंगभूमीच्या मातीशी इमान राखतात. चित्रपटातील नटांच्या तुलनेत त्यांचे उत्पन्न नगण्य असले, तरी नाटकांवरचे त्यांचे प्रेम किंचितही कमी झालेले नाही. ही गोष्ट केवळ कौतुकास्पदच नाही, तर एक आशादायी चित्र देखील दर्शवते. प्रतिकूल परिस्थितीतही, दर्दी प्रेक्षकांच्या जोरावर नाटके अजूनही जिवंत आहेत आणि रंगभूमीचा पडदा आजही उघडला जात आहे, हीच खरी नाट्यकलेची ताकद आहे.

       एकेकाळी नाटकांचे दौरे म्हणजे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग होता. गावगावी, शहराशहरात नाटकांचे फड रंगत, प्रेक्षक मोठ्या संख्येने गर्दी करत. आता ते दिवस राहिले नसले तरी, रंगभूमीवर प्रेम करणारे नट आणि रसिक प्रेक्षक यांच्यामुळे रंगभूमी अजूनही टिकून आहे. या नटांचे नाट्यप्रेम हे केवळ उपजीविकेचे साधन नाही, तर तो त्यांच्या आयुष्याचा श्वास आहे. अभिनयाची खरी कसोटी ही रंगभूमीवरच लागते असे मानले जाते, आणि या कसोटीला ते नट मोठ्या निष्ठेने सामोरे जातात. रंगमंचावर साकारलेली प्रत्येक भूमिका ही नटाला एक वेगळा अनुभव देते. चित्रपटातील 'कट' आणि 'रीटेक' ची सोय नाटकांमध्ये नसते. एकदा पडदा उघडला की, शेवटपर्यंत कोणतीही चूक न करता अभिनय करणे हे मोठे आव्हान असते, आणि हे आव्हान नाट्यकलाकार लीलया पेलतात. यामागे त्यांची वर्षानुवर्षांची साधना, कठोर मेहनत आणि कलेप्रती असलेली असीम निष्ठा असते.

      चित्रपटांमध्ये काम करणाऱ्या नटांना मिळणारे मानधन आणि प्रसिद्धी ही नाट्यकलाकारांच्या तुलनेत खूप मोठी असते. चित्रपटातील एका भूमिकेसाठी मिळणारे पैसे नाटकांमध्ये आयुष्यभर काम करूनही मिळत नाहीत. तरीही, अनेक कसलेले कलाकार चित्रपटांच्या आकर्षणाला बळी न पडता रंगभूमीची सेवा करत आहेत. याचे कारण म्हणजे नाटकांमध्ये मिळणारा तात्काळ प्रतिसाद, प्रेक्षकांशी साधला जाणारा थेट संवाद आणि अभिनयाचे प्रत्येक बारकावे समोरच अनुभवता येण्याचे समाधान. रंगमंचावर काम करताना कलाकाराला प्रेक्षकांच्या भावनांची, त्यांच्या प्रतिसादाची थेट अनुभूती येते. एखादा संवाद प्रेक्षकांना भावला की मिळणारी टाळी, एखादी विनोदी छटा प्रेक्षकांना हसवू शकली की ऐकू येणारा हशा, किंवा एखादा भावनिक क्षण प्रेक्षकांच्या डोळ्यात पाणी आणू शकला की मिळणारी शांतता, हे सर्व कलाकाराला अभिनयाची खरी ताकद दाखवून देते.

     चित्रपटात अभिनय करताना, एका दृश्याचे अनेक 'टेक' घेतले जातात, दिग्दर्शक आणि संपादक अंतिम स्वरूप देतात. परंतु रंगभूमीवर, कलाकाराला प्रत्येक क्षणी १०० टक्के देणे भाग असते. हा अभिनय केवळ तांत्रिक नसतो, तर तो आत्म्याचा भाग असतो. कलाकाराची ऊर्जा, त्याचा आवाज, त्याचे हावभाव, त्याची देहबोली– हे सर्व काही थेट प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचते. इथे कोणतीही मध्यस्थी नसते. हेच आव्हान नाट्यकलाकारांना अधिक परिपक्व बनवते आणि त्यांच्या कलेला धार आणते. अनेकदा, कमी बजेटमध्ये, मर्यादित साधनांसह नाटकांचे प्रयोग होतात. कलाकारांना स्वतःच वेषभूषा आणि रंगभूषा करावी लागते, अनेकदा प्रवास करून प्रयोगस्थळी पोहोचावे लागते. या सर्व अडचणींवर मात करून ते रंगभूमीवर उभे राहतात, हेच त्यांच्या त्यागाचे आणि निष्ठेचे प्रतीक आहे.

      केवळ नटांच्या निष्ठेने रंगभूमी तग धरू शकणार नाही. त्यासाठी तितक्याच दर्दी प्रेक्षकांची आवश्यकता असते. आजही अनेक प्रेक्षक आहेत जे नाटकाला प्राधान्य देतात. सोशल मीडिया आणि ओटीटी प्लॅटफॉर्मच्या युगात, जिथे मनोरंजन क्षणार्धात उपलब्ध होते, तिथे वेळ काढून नाट्यगृहात जाऊन नाटक पाहणे हे प्रेक्षकांचे नाट्यकलेवर असलेले प्रेम दर्शवते. नाटकाचा अनुभव हा चित्रपटापेक्षा वेगळा असतो. जिवंत अभिनय, कलाकारांचे हावभाव आणि आवाजातील चढ-उतार यांचा थेट अनुभव नाट्यगृहातच घेता येतो. प्रेक्षकांच्या टाळ्या, शिट्ट्या आणि कधीकधी डोळ्यातून येणारे पाणी हे नटांसाठी सर्वात मोठे बक्षीस असते. हेच समाधान त्यांना रंगभूमीशी जोडून ठेवते.

      रंगभूमी ही केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून, ती समाजाचे प्रतिबिंब आणि प्रबोधनाचे माध्यम देखील आहे. अनेकदा नाटकांचे विषय सामाजिक, राजकीय किंवा वैयक्तिक समस्यांवर भाष्य करतात, जे प्रेक्षकांना विचार करण्यास प्रवृत्त करतात. समाजप्रबोधनाचे हे कार्य शतकानुशतके रंगभूमी करत आली आहे. संत ज्ञानेश्वरांच्या काळात ‘भारूड’, ‘गोंधळ’ यांसारख्या लोककलांमधून समाजप्रबोधन केले गेले. त्यानंतरच्या काळात, ब्रिटिश राजवटीत नाटकांनी समाजजागृतीचे काम केले. आजही, अनेक नाटककार आणि दिग्दर्शक समकालीन विषयांवर आधारित नाटके सादर करून समाजाला आरसा दाखवतात. ही नाटके प्रेक्षकांना केवळ विचार करायलाच लावत नाहीत, तर त्यांना काही प्रमाणात बदल घडवून आणण्यासाठी उद्युक्तही करतात. त्यामुळे, नाट्यगृह हे केवळ करमणुकीचे ठिकाण न राहता, ते एक वैचारिक व्यासपीठ देखील बनते. प्रेक्षक या व्यासपीठावर येऊन केवळ कथांचा आस्वाद घेत नाहीत, तर आपल्या आजूबाजूला घडणाऱ्या घटनांवर, समाजातील समस्यांवर विचार करतात आणि त्यातून काहीतरी शिकून जातात.

      आजही नाटकांना अनेक आव्हानांना सामोरे जावे लागत आहे. नाट्यगृहांची उपलब्धता, निर्मितीचा खर्च, जाहिरात आणि विपणनाचे प्रश्न हे नाट्यनिर्मात्यांसाठी मोठे आव्हान आहे. नाट्यगृहे भाड्याने घेणे हे खूप महागडे असते आणि त्यांची उपलब्धता देखील मर्यादित असते. नाटकांचे दौरे कमी झाल्याने कलाकारांना आर्थिक स्थैर्याची समस्या भेडसावते. अनेक प्रतिभावान कलाकारांना केवळ नाटकांवर अवलंबून राहता येत नाही आणि त्यांना इतर कामे करावी लागतात. याशिवाय, तरुण पिढीला नाटकांकडे आकर्षित करणे हे देखील एक आव्हान आहे. आजच्या डिजिटल युगात, तरुण पिढी स्मार्टफोन आणि इंटरनेटवर जास्त वेळ घालवते. त्यांना नाट्यगृहात येण्यासाठी प्रोत्साहित करणे, हे आवश्यक आहे.

     यावर मात करण्यासाठी अनेक स्तरांवर प्रयत्न होणे गरजेचे आहे. शासनाने आणि खाजगी संस्थांनी नाटकांना आर्थिक आणि इतर स्वरूपात मदत करणे अत्यंत आवश्यक आहे. नाट्यगृहांची संख्या वाढवणे, नाटकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी योजना राबवणे आणि नाट्यनिर्मितीसाठी अनुदान देणे हे आवश्यक आहे. याशिवाय, नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करून नाटकांची जाहिरात करणे आणि तरुण पिढीला नाटकांकडे आकर्षित करणे गरजेचे आहे. ऑनलाइन बुकिंग सुविधा, सोशल मीडिया मार्केटिंग आणि डिजिटल माध्यमांचा वापर करून नाटकांची पोहोच वाढवता येऊ शकते. नाटकांचे छोटे व्हिडिओ क्लिप्स, पडद्यामागील माहिती, कलाकारांच्या मुलाखती सोशल मीडियावर पोस्ट करून प्रेक्षकांची उत्सुकता वाढवता येईल. महाविद्यालयीन स्तरावर नाट्यस्पर्धा आयोजित करणे, नाट्यकलेचे महत्त्व विद्यार्थ्यांना समजावून सांगणे हे देखील महत्त्वाचे आहे.

      शिवाय, नाटकांमध्ये नवीन प्रयोग करणे, नवीन विषय हाताळणे आणि सादरीकरणात नाविन्य आणणे हे देखील गरजेचे आहे. एकाच साच्यातील नाटके प्रेक्षकांना कंटाळवाणी वाटू शकतात. त्यामुळे, प्रेक्षकांच्या बदलत्या आवडीनिवडी लक्षात घेऊन नाटकांमध्ये बदल करणे आवश्यक आहे. स्ट्रीट प्ले (पथनाट्ये), प्रायोगिक नाटके, किंवा इंटरॲक्टिव्ह नाटके असे नवे प्रकार प्रेक्षकांना आकर्षित करू शकतात.

     या सर्व अडचणींवर मात करत, नाट्यकलाकार आणि प्रेक्षक अजूनही रंगभूमीला जिवंत ठेवण्यासाठी धडपडत आहेत. प्रत्येक नव्या नाटकाचा प्रयोग म्हणजे एका नव्या संघर्षाला सामोरे जाणे. पण या संघर्षातही एक वेगळे समाधान असते. रंगभूमीची माती आणि तिचे पावित्र्य त्यांना नेहमीच प्रेरणा देत असते. तंत्रज्ञानाने कितीही प्रगती केली तरी, जिवंत अभिनयाची जादू कधीही संपणार नाही. रंगभूमी ही मानवी भावना आणि अनुभवांची आरशी आहे, आणि ती नेहमीच विविध कथा आणि विचारांना मंच देत राहील.

      मराठी रंगभूमीला एक समृद्ध इतिहास आहे. अण्णासाहेब किर्लोस्करांपासून ते आजच्या पिढीपर्यंत अनेक महान कलाकारांनी आणि लेखकांनी रंगभूमीची सेवा केली आहे. वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज), पु. ल. देशपांडे, आचार्य अत्रे, वसंत कानेटकर यांसारख्या दिग्गजांनी मराठी रंगभूमीला वैचारिक आणि साहित्यिक अधिष्ठान दिले. आजच्या काळातही प्रशांत दामले, प्रदीप कबरे, संतोष पवार यांसारखे कलाकार आणि नाट्यनिर्माते रंगभूमीला नव्या उंचीवर घेऊन जात आहेत.

        रंगभूमी ही केवळ एक कला नाही, तर ती एक सांस्कृतिक वारसा आहे. हा वारसा जपण्याची आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याची जबाबदारी आपल्या सर्वांची आहे. नाट्यकलेला प्रोत्साहन देणे, नाटकांना सहकार्य करणे, आणि वेळ काढून नाटकांना उपस्थित राहणे हे प्रत्येक रसिकाचे कर्तव्य आहे. जोपर्यंत नाट्यवेडे नट आणि रसिक प्रेक्षक आहेत, तोपर्यंत रंगभूमीचा पडदा कधीही पडणार नाही, ही काळ्या दगडावरची रेघ आहे. रंगभूमीचा हा अविरत प्रवास असाच सुरू राहो, हीच अपेक्षा!