लोकमाता अहिल्यादेवी

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ विश्वभरारी ⬉

       

  पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांची ३०० वी जयंती आज देशभर साजरी होत आहे. या निमित्ताने, भारतीय इतिहासातील या अलौकिक स्त्रीच्या विविध भूमिकांचा आणि तिच्या कार्याचा विस्तृत आढावा घेणे महत्त्वाचे आहे. केवळ एक राणी नसून, त्या एक दूरदृष्टीच्या प्रशासक, न्यायप्रेमी शासक, कुशल संघटक आणि जनमानसातील आदर्श होत्या. 'पुण्यश्लोक', 'राजमाता', 'तत्त्वज्ञानी राणी', 'लोकमाता' आणि 'देवी' या उपाधी त्यांच्या असामान्य व्यक्तिमत्त्वाचे आणि कार्याचे यथोचित वर्णन करतात.

          पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर हे नाव केवळ एक व्यक्तीचे नाही, तर ते त्याग, सेवा आणि नैतिकतेचे प्रतीक आहे. 'पुण्यश्लोक' ही उपाधी त्यांना त्यांच्या पवित्र आणि निःस्वार्थ कार्यामुळे मिळाली. त्यांच्या आयुष्यात अनेक संकटे आली– पतीचे निधन, मुलांचे अकाली मृत्यू, जावयाचे निधन– तरीही त्यांनी धीर सोडला नाही. वैयक्तिक दुःखाला बाजूला ठेवून, त्यांनी प्रजेच्या कल्याणासाठी आपले जीवन समर्पित केले. त्यांचे प्रशासन केवळ कायद्यावर आधारित नव्हते, तर ते धर्म, नीती आणि माणुसकीच्या तत्वांवर आधारित होते. त्यांच्या काळात गुन्हेगारी कमी झाली, लोकांना न्याय मिळाला आणि शांतता व समृद्धी नांदली. त्यांच्या या पुण्यशील कार्यामुळेच त्यांना 'पुण्यश्लोक' म्हणून आदराने स्मरण केले जाते.

           एका सामान्य घरातील मुलगी ते राजमाता हा अहिल्यादेवींचा प्रवास थक्क करणारा आहे. अहिल्यादेवींचा जन्म १७२५ साली महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील चौंडी गावात झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे एका सामान्य घराण्यातील होते. अहिल्यादेवींना लहानपणापासूनच धार्मिक आणि नैतिक मूल्यांचे शिक्षण मिळाले. त्यांचे व्यक्तिमत्व शांत, संयमी आणि दूरदृष्टीचे होते. त्याकाळी मुलींना शिक्षणाचे फारसे स्वातंत्र्य नसतानाही, अहिल्यादेवींनी स्वतःला घडवले. त्यांच्या नशिबी मोठे साम्राज्य नव्हते, परंतु त्यांच्या मनात मोठे विचार आणि लोकांप्रती अपार करुणा होती. अहिल्यादेवींचा विवाह मल्हारराव होळकर यांचे पुत्र खंडेराव होळकर यांच्याशी झाला.  मल्हारराव होळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी प्रशासनाचे धडे गिरवले आणि त्यांच्या निधनानंतर इंदूरच्या गादीची जबाबदारी स्वीकारली. राजमाता म्हणून त्यांनी केवळ राज्याची धुरा सांभाळली नाही, तर ती यशस्वीपणे चालवली. त्यांनी राज्याच्या आर्थिक स्थितीकडे विशेष लक्ष दिले. शेती सुधारण्यासाठी अनेक उपाययोजना केल्या. दुष्काळात शेतकऱ्यांना मदत केली, विहिरी खोदल्या, तलाव बांधले आणि नद्यांवर घाट बांधले. त्यांनी व्यापार आणि उद्योगांना प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे राज्याची आर्थिक व्यवस्था मजबूत झाली. राजमाता म्हणून त्यांनी न्यायदानाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले. त्या स्वतः दरबारात बसून लोकांची गाऱ्हाणी ऐकत आणि न्याय देत. त्यांच्या न्यायनिवाड्यांमध्ये कोणताही पक्षपात नसे, ज्यामुळे प्रजेचा त्यांच्यावर पूर्ण विश्वास होता. सुरक्षेच्या बाबतीतही त्या जागरूक होत्या. त्यांनी सैन्य मजबूत केले, किल्ल्यांची दुरुस्ती केली आणि दरोडेखोरांचा बंदोबस्त केला. राजमाता म्हणून त्यांचे निर्णय धाडसी आणि दूरगामी असत. त्यांनी केवळ इंदूरच्याच नव्हे, तर संपूर्ण भारताच्या धार्मिक आणि सामाजिक विकासासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.

           तत्त्वज्ञानी राणी ही उपाधी अहिल्यादेवींच्या बुद्धिमत्तेची आणि दूरदृष्टीची साक्ष देते. त्यांचा राज्यकारभार केवळ तात्पुरत्या उपायांवर आधारित नव्हता, तर तो दीर्घकालीन विचारांवर आणि नैतिक तत्त्वांवर आधारित होता. त्यांचे विचार हे आधुनिक प्रशासनाचे मूळ होते, जिथे प्रजा हीच सर्वोपरि मानली जात असे. त्यांनी प्रशासनात पारदर्शकता आणली. प्रत्येक निर्णयामागे प्रजेचे हित हाच एकमेव उद्देश असे. त्यांच्या काळात भ्रष्टाचार जवळजवळ नव्हता. अधिकारी आणि कर्मचारी यांच्यावर त्यांचे बारीक लक्ष असे, आणि गैरप्रकार करणाऱ्यांना कठोर शिक्षा दिली जाई. त्यांनी समाजातील प्रत्येक घटकाचा विचार केला. स्त्रिया, गरीब, वंचित आणि अपंग यांच्यासाठी त्यांनी विशेष योजना राबवल्या. विधवांना मदत, अनाथांसाठी आश्रय आणि रुग्णांसाठी दवाखाने बांधले. त्यांचे हे कार्य केवळ दयाळूपणाचे नव्हते, तर ते त्यांच्या 'सर्वे भवन्तु सुखिनः' (सर्वजण सुखी असोत) या तत्त्वज्ञानाचे प्रतीक होते. त्यांनी कला आणि संस्कृतीलाही मोठा पाठिंबा दिला. मंदिरे, धर्मशाळा आणि घाट बांधले. त्यांच्या काळात अनेक विद्वान, कवी आणि कलाकार यांना आश्रय मिळाला. त्यांचे हे कार्य त्यांच्या सखोल तत्त्वज्ञानाचे आणि सर्वसमावेशक दृष्टिकोनाचे द्योतक होते.

            लोकमाता या नावाने अहिल्यादेवींना ओळखले जाते, कारण त्यांनी स्वतःला प्रजेच्या सेवेसाठी पूर्णपणे वाहून घेतले होते. त्यांच्यासाठी प्रजा ही त्यांची मुले होती, आणि त्यांच्या कल्याणासाठी त्या अखंड झटत असत. त्यांच्या मनात कोणताही स्वार्थ नव्हता, फक्त प्रजेचे हित हाच त्यांचा ध्यास होता.

त्यांनी प्रजेच्या गरजा समजून घेतल्या आणि त्यानुसार उपाययोजना केल्या. त्यांना प्रत्येक व्यक्तीची काळजी होती. त्यांनी सामाजिक सलोखा जपला. कोणत्याही धर्मात किंवा जातीत भेदभाव न करता, त्यांनी सर्वांना समान वागणूक दिली. त्यांच्या काळात जातीय किंवा धार्मिक तेढ निर्माण झाली नाही, उलट सर्वजण एकोप्याने राहत असत. लोकमाता म्हणून त्यांनी लोकांना स्वावलंबी बनवले. लोकांना शिक्षण घेण्यास, व्यवसाय करण्यास आणि आपले जीवनमान सुधारण्यास प्रोत्साहित केले. त्यांनी केवळ भौतिक प्रगतीवर लक्ष केंद्रित केले नाही, तर लोकांच्या नैतिक आणि आध्यात्मिक उन्नतीसाठीही प्रयत्न केले. त्यामुळे, प्रजेच्या मनात त्यांच्याबद्दल अपार प्रेम आणि आदर होता. आजही लोक त्यांना आपली माता मानतात आणि त्यांचे स्मरण करतात.

          अहिल्यादेवींच्या कार्याची महती इतकी होती की, त्यांना केवळ एक मानवी शासक म्हणून नव्हे, तर देवी म्हणूनही पूजले जाते. विशेषतः वाराणसी (काशी) मध्ये त्यांची पार्वतीच्या रूपात पूजा केली जाते. यामागे अनेक कारणे आहेत. अहिल्याबाईंनी भारतातील अनेक तीर्थक्षेत्रांचा जीर्णोद्धार केला. काशी विश्वनाथ मंदिराचा जीर्णोद्धार, गया येथील विष्णुपद मंदिर, सोमनाथ मंदिर आणि इतर अनेक धार्मिक स्थळांची पुनर्बांधणी त्यांनी केली. यामुळे भारतीय संस्कृती आणि धर्म जिवंत राहिला. त्यांनी तीर्थयात्रेला जाणाऱ्या भाविकांसाठी धर्मशाळा आणि अन्नछत्रे बांधली. यामुळे लोकांना धार्मिक यात्रा करणे सोपे झाले. त्यांच्या या धार्मिक कार्यामुळे आणि त्यांच्या पवित्र आचरणाने, त्यांना केवळ एक राणी नव्हे, तर एक दैवी शक्ती म्हणून पाहिले गेले. काशीमध्ये त्यांची पूजा करणे हे त्यांच्या धार्मिक कार्याचे आणि त्यागाचे प्रतीक आहे. त्यांना 'देवी' म्हणून संबोधणे हे त्यांच्याबद्दल असलेल्या आदराचे आणि श्रद्धेचे सर्वोच्च स्वरूप आहे.

            पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांच्या ३०० व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या या विविध भूमिकांचे स्मरण करणे हे आपले कर्तव्य आहे. त्यांच्या आयुष्यातून आपल्याला त्याग, सेवा, न्याय आणि दूरदृष्टीची प्रेरणा मिळते. त्यांचे कार्य केवळ एका राज्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते संपूर्ण भारतासाठी एक आदर्श आहे. आजही त्यांचे विचार आणि कार्य आपल्याला एक चांगले समाज घडवण्यासाठी आणि न्यायपूर्ण प्रशासन चालवण्यासाठी मार्गदर्शन करतात. अहिल्यादेवी होळकर या केवळ इतिहासातील एक पात्र नाहीत, तर त्या आजही आपल्यासाठी एक ज्वलंत प्रेरणास्रोत आहेत.