भक्तीचा बाजार थांबवा

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ दादागिरी ⬉

शिर्डीतील साईबाबांच्या चरणी भाविक मोठ्या श्रद्धेने आपले दान अर्पण करतात. ही परंपरा अनेक वर्षांपासून चालत आलेली आहे. मात्र, आता या दानाला एका वेगळ्याच परिमाणाची जोड देण्याचा निर्णय संस्थानने घेतला आहे. संस्थानच्या बैठकीत झालेल्या निर्णयानुसार, आता जे भाविक ठराविक रकमेपेक्षा जास्त दान देतील, त्यांना दर्शनासाठी आणि आरत्यांसाठी विशेष सुविधा मिळणार आहेत. या निर्णयानुसार, ११ लाख रुपयांपेक्षा अधिक दान देणाऱ्या व्यक्तीला वर्षभरात २ व्हीआयपी आरती पास आणि कुटुंबातील ५ सदस्यांना सहजतेने दर्शन घेता येणार आहे. त्याचप्रमाणे, ५० लाख किंवा त्याहून अधिक दान देणाऱ्या व्यक्तीला वर्षभरात एकदा व्हीव्हीआयपी प्रोटोकॉल दर्शन आणि कुटुंबातील ५ सदस्यांना व्हीआयपी आरती पास मिळणार आहेत. या निर्णयामुळे, एक प्रकारे भक्ती आणि श्रद्धा यांचा बाजार मांडला जात आहे, असे म्हटल्यास वावगे ठरू नये. ‘जेवढी देणगी तेवढी सुविधा’ या तत्त्वानुसार सुरू करण्यात आलेली ही ‘सोयीची’ तडजोड सजग दृष्टिकोनातून पाहिल्यास अनेक प्रश्न उभे करते आणि त्यामुळे निर्धाराने भक्तीचा बाजार थांबवा’ असे म्हणण्याची वेळ आली आहे.

भक्ती ही एक निखळ भावना आहे. ती कोणत्याही मोबदल्याची अपेक्षा न करता केलेली असते. श्रद्धा आणि समर्पण हे भक्तीचे आधारस्तंभ आहेत. मात्र, शिर्डी संस्थानचा हा नवीन निर्णय या मूलभूत तत्त्वांना छेद देणारा आहे. अधिक दान देणाऱ्यांना विशेष वागणूक देणे, हे अप्रत्यक्षपणे इतर सामान्य भाविकांवर अन्याय करणारे आहे. ज्यांच्याकडे अधिक पैसा आहे, त्यांना देवाच्या जवळ जाण्याचा हक्क अधिक मिळतो, असा संदेश यातून समाजात जातो. यामुळे, भक्ती आणि दान यांमधील पवित्र संबंध दूषित होण्याची शक्यता आहे. देवाला अर्पण केलेली भेटवस्तू ही केवळ भौतिक वस्तू न राहता, ती एक ‘तिकीट’ ठरते, ज्यामुळे विशिष्ट सुविधा प्राप्त करता येतात.
या निर्णयामुळे भाविकांमध्ये एक प्रकारची विषमता निर्माण होईल. गरीब आणि मध्यमवर्गीय भाविक, जे आपल्या श्रद्धेनुसार यथाशक्ती दान करतात, त्यांना दुय्यम स्थान मिळेल. त्यांच्या भावना आणि श्रद्धा कमी लेखल्या जातील का? देवाला सर्व भाविक समान नाहीत का? असा प्रश्न त्यांच्या मनात निर्माण होऊ शकतो. एकाच देवाच्या दारात दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांमध्ये केवळ देणगीच्या आधारावर भेदभाव करणे, हे कोणत्याही आध्यात्मिक परंपरेला धरून नाही. यामुळे, समाजात असंतोष आणि नाराजीची भावना वाढू शकते.
भक्तीचा खरा अर्थ केवळ दान करण्यात नाही, तर तो अंतःकरणाच्या शुद्धतेत, निस्वार्थ सेवेत आणि देवावरील निष्ठेत आहे. संत साईबाबांनी नेहमीच ‘सबका मालिक एक’ असा संदेश दिला. त्यांच्या शिकवणुकीत कोणालाही विशेष महत्त्व नव्हते. मग आज त्यांच्याच मंदिरात अशा प्रकारे भेदभावाची नीती अवलंबणे कितपत योग्य आहे? देवाला पैशाची गरज नाही, त्याला गरज आहे ती भक्तांच्या निर्मळ मनाची आणि श्रद्धेची. पैशाच्या आधारावर देवाच्या कृपेची विभागणी करणे, हे भक्तीच्या उदात्त भावनेला कमी लेखणारे आहे. या निर्णयाचे दूरगामी परिणाम होण्याची शक्यता आहे. इतर धार्मिक स्थळेही याच धर्तीवर नियम लागू करण्याचा विचार करू शकतात. त्यामुळे, धार्मिक स्थळांचे पावित्र्य आणि भक्तीची खरी भावना हळूहळू लोप पावण्याची भीती आहे. दान हे स्वेच्छेने आणि आनंदाने द्यायचे असते, ते कोणत्याही सुविधेच्या बदल्यात नसावे. जेव्हा दान एखाद्या ‘खरेदी’सारखे होते, तेव्हा त्याची आध्यात्मिक महती कमी होते.
शिर्डी संस्थानने जर भाविकांना सोयीसुविधा पुरवायच्याच असतील, तर त्यासाठी इतर अनेक पारदर्शक आणि न्याय्य मार्ग उपलब्ध आहेत. उदाहरणार्थ, दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांसाठी टोकन व्यवस्था अधिक सुलभ आणि जलद करता येऊ शकते. ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले आणि शारीरिकदृष्ट्या दुर्बळ व्यक्तींसाठी विशेष व्यवस्था करता येऊ शकते. ऑनलाइन नोंदणी आणि वेळेचे व्यवस्थापन अधिक प्रभावीपणे केल्यास, गर्दी आणि गैरसोय कमी करता येईल. दानाचा उपयोग मंदिराच्या विकासकामांसाठी आणि गरजूंना मदत करण्यासाठी केला जाऊ शकतो, परंतु त्या बदल्यात दर्शनाची ‘हमी’ देणे योग्य नाही.
त्यामुळे, शिर्डी संस्थानच्या या निर्णयावर पुनर्विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे. भक्ती आणि श्रद्धा यांसारख्या पवित्र भावनांना व्यापारीकरण करणे थांबवले पाहिजे. ‘विश्लेषणात्मक भक्ती’च्या या बाजारात सामान्य भाविकांची श्रद्धा आणि भावना हरवून जाण्याची शक्यता आहे. संस्थानने साईबाबांच्या ‘सबका मालिक एक’ या शिकवणुकीचा आदर करत, सर्व भाविकांसाठी समान आणि न्याय्य व्यवस्था निर्माण करावी, हीच अपेक्षा आहे. अन्यथा, भक्तीचा हा बाजार केवळ श्रीमंतांसाठीच खुला राहील आणि गरीब भाविक केवळ दूरूनच आपल्या देवाचे दर्शन घेत राहतील. हे चित्र निश्चितच साईबाबांच्या इच्छेनुसार नसेल.