विज्ञानयुगाचा प्रकाशस्तंभ हरपला

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉

आज एक अत्यंत वेदनादायक बातमीने महाराष्ट्रासह संपूर्ण विज्ञान जगताला धक्का बसला आहे. महाराष्ट्राचे सुपुत्र, आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे खगोलशास्त्रज्ञ आणि ज्येष्ठ विज्ञान लेखक डॉ. जयंत नारळीकर यांच्या निधनाने विज्ञानवादाचा एक देदीप्यमान अध्याय पूर्ण झाला आहे. त्यांचे जाणे हे केवळ एका महान वैज्ञानिकाचे जाणे नाही, तर विज्ञान प्रसारक आणि भावी पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक दीपस्तंभ हरपल्यासारखे आहे. त्यांचे अफाट कार्य, त्यांचे दूरदृष्टीचे विचार आणि विज्ञान जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याची त्यांची तळमळ यामुळे ते कायम स्मरणात राहतील.

डॉ. नारळीकर यांचे नाव राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर मराठी वैज्ञानिकांनी दिलेल्या योगदानात नेहमीच आदराने आणि सन्मानाने घेतले जाते. त्यांचे संशोधन कार्य केवळ भारतापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी जागतिक विज्ञान जगतात आपले स्थान निर्माण केले होते. खगोलशास्त्राच्या गूढ आणि अथांग जगात त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य समर्पित केले. त्यांच्या संशोधनाचा मुख्य केंद्रबिंदू हा ब्रह्मांडाची उत्पत्ती आणि विकास हा होता. विशेषतः, प्रसिद्ध ब्रिटिश वैज्ञानिक सर फ्रेड हॉईल यांच्यासह त्यांनी मांडलेला हॉईल-नारळीकर सिद्धांत हा वैज्ञानिक जगतात अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. या सिद्धांताने स्थिर-स्थिती ब्रह्मांडाची संकल्पना (Steady State Theory) मांडली. त्यावेळी ब्रह्मांड बिग बँगमुळे निर्माण झाले, या प्रचलित सिद्धांताला हा एक पर्यायी विचार म्हणून समोर आला.
या सिद्धांतानुसार, ब्रह्मांड सतत विस्तारत असले तरी त्याची घनता स्थिर राहते, कारण रिकाम्या जागेत नवीन पदार्थ सतत निर्माण होत असतो. जरी नंतर बिग बँग सिद्धांताला अधिक पुरावे मिळाले असले आणि तो अधिक स्वीकारला गेला असला तरी, हॉईल-नारळीकर सिद्धांताने ब्रह्मांडाच्या उत्पत्ती आणि विकासावर नव्याने विचार करण्यास प्रवृत्त केले. या सिद्धांतामुळे खगोलशास्त्रातील संशोधनाला एक नवी दिशा मिळाली. अनेक शास्त्रज्ञांनी यावर अधिक संशोधन केले आणि त्यातून खगोलशास्त्राचे अनेक नवे पैलू उलगडले गेले. डॉ. नारळीकर यांचे हे योगदान केवळ सैद्धांतिक नव्हते, तर ते वैज्ञानिक विचारांना आव्हान देणारे आणि नव्या कल्पनांना जन्म देणारे होते.
डॉ. नारळीकर यांनी केवळ सैद्धांतिक मांडणी केली नाही, तर संस्थात्मक स्तरावरही त्यांनी मोठे योगदान दिले. त्यांनी टाटा मूलभूत संशोधन संस्था (TIFR), मुंबई येथे आपल्या वैज्ञानिक कारकिर्दीची सुरुवात केली. या संस्थेतून त्यांनी खगोलशास्त्र आणि खगोल भौतिकीमध्ये महत्त्वपूर्ण संशोधन केले. त्यानंतर, आयुका (IUCAA - Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics) या संस्थेची स्थापना हे त्यांचे एक मोठे स्वप्न होते. पुणे येथे १९८८ मध्ये स्थापन झालेल्या या संस्थेचे ते संस्थापक संचालक होते. 'आयुका'मुळे भारतातील विद्यापीठांमध्ये खगोलशास्त्र आणि खगोल भौतिकीचे संशोधन अधिक वेगाने वाढले. या संस्थेने अनेक तरुण संशोधकांना संधी दिली, त्यांना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर काम करण्यासाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले आणि भारताने या क्षेत्रात जागतिक स्तरावर आपली एक वेगळी छाप पाडली. आयुका आज जागतिक स्तरावर खगोलशास्त्रातील एक प्रमुख संशोधन संस्था म्हणून ओळखली जाते, आणि याचे श्रेय डॉ. नारळीकर यांच्या दूरदृष्टीला आणि अथक प्रयत्नांना जाते.
डॉ. नारळीकर हे केवळ प्रयोगशाळेतील वैज्ञानिक नव्हते, तर त्यांनी खगोलशास्त्र आणि विज्ञानाला जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी अतोनात प्रयत्न केले. त्यांची लेखनशैली इतकी सोपी, आकर्षक आणि ओघवती होती की, विज्ञानासारखा क्लिष्ट विषयही सामान्य वाचकांना सहज समजून घेता येत असे. त्यांचे विज्ञान लेखन हे केवळ माहितीपूर्ण नव्हते, तर ते वाचकाला विचार करायला लावणारे, कुतूहल जागृत करणारे आणि विज्ञानाची गोडी लावणारे होते. त्यांची अनेक पुस्तके मराठी साहित्य आणि विज्ञान साहित्यात मैलाचा दगड ठरली आहेत. 'यक्षांची देणगी', 'वामन परत आला नाही', 'प्रेषित', 'अंतिम सत्य', 'नभामध्ये' आणि 'चला विज्ञानाकडे' यांसारख्या त्यांच्या विज्ञान कथा आणि वैचारिक पुस्तकांनी अनेकांना विज्ञानाची गोडी लावली. या कथांमधून त्यांनी विज्ञानाचे सिद्धांत, खगोलशास्त्रातील संकल्पना आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन अत्यंत सोप्या आणि रंजक भाषेत मांडले. या पुस्तकांनी विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक कुतूहल जागृत केले आणि त्यांना संशोधनाकडे वळण्यास प्रेरित केले. त्यांनी विविध वृत्तपत्रांमध्ये लिहिलेले लेख आणि नियतकालिकांतून केलेले लेखनही विज्ञान प्रसारासाठी अत्यंत मोलाचे ठरले. त्यांनी विज्ञान कल्पनेला एक नवीन आयाम दिला आणि मराठी भाषेत विज्ञान साहित्याला एक उच्च स्थान मिळवून दिले.
त्यांची व्याख्यानेही तितकीच प्रभावी असत. ते केवळ माहिती देत नसत, तर वैज्ञानिक विचारसरणी कशी असावी, प्रश्न कसे विचारावेत, आणि कार्यकारणभाव कसा समजून घ्यावा हे समजावून सांगत. त्यांच्या व्याख्यानांना नेहमीच प्रचंड गर्दी असे, कारण त्यांच्या बोलण्यातून विज्ञानाबद्दलची त्यांची अफाट निष्ठा आणि ते सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्याची त्यांची तळमळ स्पष्ट दिसत असे. त्यांच्या व्याख्यानांमधून ते वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवत असत आणि लोकांना तार्किक विचार करण्यास प्रवृत्त करत असत.
डॉ. नारळीकर हे आजीवन विज्ञानवाद जोपासणारे प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांनी नेहमीच वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारण्याचे आवाहन केले. कुठल्याही गोष्टीवर डोळे झाकून विश्वास न ठेवता, त्यामागील वैज्ञानिक कारणमीमांसा तपासण्याचा आग्रह त्यांनी धरला. त्यांचे हे कार्य केवळ पुस्तकांपुरते किंवा व्याख्यानांपुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांच्या संपूर्ण जीवनशैलीतून ते दिसून येत असे. त्यांचा ठाम विश्वास होता की, विज्ञानाशिवाय समाजाची प्रगती होऊ शकत नाही. समाजात वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी त्यांनी विविध व्यासपीठांवरून आवाज उठवला.
डॉ. जयंत नारळीकर यांना त्यांच्या अतुलनीय कार्याबद्दल अनेक राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले होते. भारत सरकारने त्यांना पद्मविभूषण या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने १९६५ साली गौरवलेले होते, जो त्यांच्या कार्याची आणि योगदानाची पावती होती. याशिवाय, त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९६२ साली 'यक्षांची देणगी' या पुस्तकासाठी), एम.पी. बिर्ला मेमोरियल पुरस्कार (१९९०), महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार (२०००), पद्मभूषण (१९९०) आणि अनेक आंतरराष्ट्रीय विद्यापीठांकडून डॉक्टरेट पदव्या प्रदान करण्यात आल्या होत्या. हे सर्व सन्मान त्यांच्या कार्याची व्याप्ती आणि महत्त्व अधोरेखित करतात. आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्र संघाने (International Astronomical Union) लघुग्रह ३४६८ नारळीकर (3468 Narlikar) असे त्यांच्या सन्मानार्थ एका लघुग्रहाला नाव दिले, हे त्यांच्या जागतिक स्तरावरील योगदानाचे एक प्रतीक आहे.
पद्मविभूषण डॉ. जयंत नारळीकर यांचे कार्य येणाऱ्या पिढ्यांसाठी सदैव प्रेरणादायी ठरेल. त्यांनी खगोलशास्त्र आणि विज्ञान क्षेत्रात जे भरीव योगदान दिले, ते तर महत्त्वाचे आहेच; पण त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे, त्यांनी विज्ञान जनसामान्यांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी केलेले अथक प्रयत्न आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवण्यासाठी घेतलेले परिश्रम. त्यांचे जीवन हे आपल्याला शिकवते की, ज्ञान केवळ मिळवून चालत नाही, तर ते समाजात पसरवून समाज अधिक प्रगल्भ आणि प्रगतीशील बनवता येतो.
आज डॉ. नारळीकर आपल्यात नसले, तरी त्यांचे विचार, त्यांचे कार्य आणि त्यांनी घालून दिलेली वैज्ञानिक वाटचाल कायम आपल्यासोबत राहील. त्यांनी निर्माण केलेले 'आयुका'सारखे वैज्ञानिक मंदिर अनेक पिढ्यांसाठी प्रेरणास्रोत राहील. भारताच्या या महान वैज्ञानिकास, ज्ञान तपस्वीस भावपूर्ण श्रद्धांजली! त्यांचे कार्य सदैव स्मरणात राहील आणि अनेकांना विज्ञानाच्या या अथांग सागरात डुबकी घेण्यासाठी प्रेरणा देत राहील.