संरक्षण दलांमध्ये महिलांचा नवा अध्याय

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ विश्वभरारी ⬉

     

      एनडीएमधून महिला कॅडेट्सची पहिली तुकडी उत्तीर्ण होणे, हा भारतीय संरक्षण दलांच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड आहे. १४८ व्या कोर्सची पासिंग आउट परेड नुकतीच ३० मे रोजी संपन्न झाली, जिथे १७ महिला कॅडेट्स ३०० हून अधिक पुरुष कॅडेट्ससह एनडीएमधून यशस्वीरित्या उत्तीर्ण झाल्या. या ऐतिहासिक घटनेमुळे त्या आता भारतीय लष्कर, नौदल आणि हवाई दलात सामील होण्यास सज्ज झाल्या आहेत. हा बदल केवळ महिला सक्षमीकरणाच्या दिशेने टाकलेले एक मोठे पाऊल नाही, तर भारतीय संरक्षण दलांना अधिक समावेशक आणि सशक्त बनवण्याच्या दिशेनेही महत्त्वाचा टप्पा आहे.

          एनडीएमध्ये महिलांच्या प्रवेशाचा मार्ग २०२१ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाच्या एका महत्त्वपूर्ण आदेशाने खुला झाला. या आदेशाने महिलांना एनडीए परीक्षा देण्याची परवानगी मिळाली आणि त्यानंतर केंद्रीय लोकसेवा आयोगानेही (UPSC) महिला उमेदवारांना अर्ज करण्याची मुभा दिली. या निर्णयामुळे २०२२ मध्ये १७ महिला कॅडेट्सची पहिली तुकडी एनडीएमध्ये दाखल झाली, ज्यांनी आता यशस्वीरित्या आपले प्रशिक्षण पूर्ण केले आहे. हा प्रवास सोपा नव्हता. पुरुषप्रधान मानल्या जाणाऱ्या या क्षेत्रात महिलांना आपले स्थान निर्माण करण्यासाठी अनेक अडथळ्यांना सामोरे जावे लागले. मात्र, त्यांच्या दृढनिश्चयाने आणि कठोर परिश्रमाने त्यांनी हे सिद्ध केले की त्या कोणत्याही पुरुषाच्या बरोबरीने उभे राहू शकतात आणि देशाच्या सेवेसाठी पूर्णपणे तयार आहेत.
          या ऐतिहासिक क्षणाचे महत्त्व अनेक स्तरांवर आहे. सर्वप्रथम, हे लैंगिक समानतेच्या दिशेने एक मोठे पाऊल आहे. एकेकाळी केवळ पुरुषांसाठी राखीव असलेल्या एनडीएच्या दारातून आता महिलाही देशाच्या सर्वोच्च संरक्षण संस्थांमध्ये प्रवेश करू शकतील. यामुळे संरक्षण दलांमध्ये विविधतेची वाढ होईल आणि नवीन दृष्टिकोन व कौशल्ये यांचा समावेश होईल. महिला कॅडेट्सना मिळालेले हे यश इतर महिला आणि मुलींसाठी प्रेरणास्थान ठरेल, ज्यामुळे त्यांनाही संरक्षण दलांमध्ये सामील होण्याचे स्वप्न पाहता येईल.
          सध्याच्या आकडेवारीनुसार, भारतीय सैन्यात १२ लाख पुरुषांच्या तुलनेत केवळ ७ हजार महिला आहेत, जे एकूण कर्मचाऱ्यांच्या ०.५६ टक्के आहे. हवाई दलात सुमारे १.५लाख जवानांपैकी महिलांची संख्या फक्त १६०० आहे, म्हणजे १ टक्क्यांपेक्षा थोडे जास्त. भारतीय नौदलात पुरुषांची संख्या दहा हजार असताना महिलांची संख्या फक्त ७०० आहे, जिथे हे प्रमाण ६.५ टक्के आहे. या आकडेवारीवरून हे स्पष्ट होते की, संरक्षण दलांमध्ये महिलांचा सहभाग अजूनही खूप कमी आहे. तथापि, २०१९ च्या तुलनेत २०२० मध्ये भारताच्या तिन्ही सैन्यात महिलांची संख्या वाढली आहे, हे सकारात्मक बदल दर्शवते.  या नवीन १७ महिला कॅडेट्सच्या प्रवेशामुळे ही आकडेवारी हळूहळू बदलू लागेल अशी आशा आहे. भविष्यात, महिला कॅडेट्सच्या अधिक तुकड्या एनडीएमधून बाहेर पडतील आणि संरक्षण दलांमध्ये महिलांचा सहभाग लक्षणीयरीत्या वाढेल. या बदलांमुळे संरक्षण दलांची कार्यक्षमता आणि क्षमता वाढेल, कारण विविध दृष्टिकोन आणि कौशल्ये एकत्र आल्याने अधिक प्रभावी निर्णय घेतले जातील.
           भारतीय सैन्यात महिलांनी यापूर्वीच आपले महत्त्व सिद्ध केले आहे. त्या लढाऊ विमाने उडवण्यात, समुद्रात लष्करी जहाजांवर महत्त्वाच्या जबाबदाऱ्या सांभाळण्यात, तसेच विशेष ऑपरेशन्सद्वारे शत्रूला धडा शिकवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत. 'ऑपरेशन सिंदूर' सारख्या मोहिमांमध्ये महिला अधिकाऱ्यांनी आपल्या धैर्याचे आणि कौशल्याचे प्रदर्शन केले आहे. आता एनडीएमधून प्रशिक्षित होऊन आलेल्या या नवीन १७ महिला कॅडेट्स भारतीय सैन्याची सेवा करण्यास सज्ज झाल्या आहेत, ज्यामुळे संरक्षण दलांना आणखी बळकटी मिळेल. या महिला कॅडेट्सना मिळालेल्या प्रशिक्षणाने त्यांना केवळ शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या सक्षम केले नाही, तर त्यांना नेतृत्वाचे गुण, रणनीतिक विचार आणि टीम वर्कचे महत्त्व देखील शिकवले. त्यांच्यातील क्षमता आणि कौशल्ये भारतीय संरक्षण दलांना नवीन उंचीवर घेऊन जातील. या महिला अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून समाजातही एक सकारात्मक संदेश जाईल की, कोणतेही क्षेत्र महिलांसाठी वर्जित नाही आणि त्या कोणत्याही जबाबदारीसाठी पूर्णपणे सक्षम आहेत.
            एनडीएमधून महिला कॅडेट्सची पहिली तुकडी उत्तीर्ण झाली असली, तरी अजूनही अनेक आव्हाने आहेत. महिलांसाठी समान संधी उपलब्ध करून देणे, त्यांना योग्य सोयीसुविधा पुरवणे आणि संरक्षण दलांमध्ये त्यांच्यासाठी सुरक्षित आणि सन्मानजनक वातावरण निर्माण करणे हे महत्त्वाचे आहे. महिला अधिकाऱ्यांनी लढाऊ भूमिकांमध्ये प्रवेश केल्यामुळे, त्यांना योग्य प्रशिक्षण आणि संसाधने उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. याशिवाय, संरक्षण दलांच्या कार्यसंस्कृतीमध्ये बदल घडवून आणणे आणि लैंगिक समानतेला अधिक प्रोत्साहन देणे हे देखील महत्त्वाचे आहे. भविष्यात, एनडीएतील महिला कॅडेट्सची संख्या वाढवणे, त्यांना सर्व प्रकारच्या शाखांमध्ये समान संधी उपलब्ध करून देणे आणि त्यांना उच्च पदांवर नियुक्त करणे यावर भर देणे आवश्यक आहे. यामुळे भारतीय संरक्षण दले केवळ संख्येनेच नव्हे, तर गुणवत्तेने आणि कार्यक्षमतेनेही अधिक सक्षम होतील.
             एनडीएमधून महिला कॅडेट्सची पहिली तुकडी उत्तीर्ण होणे हे केवळ एक ऐतिहासिक क्षण नाही, तर भारतीय संरक्षण दलांच्या प्रगतीचे आणि आधुनिकतेचे प्रतीक आहे. हे पाऊल लैंगिक समानतेच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल असून, भविष्यात भारतीय संरक्षण दलांना अधिक सक्षम, विविध आणि सर्वसमावेशक बनवेल. या १७ महिला कॅडेट्सनी केवळ स्वतःचेच नाही, तर देशातील लाखो महिलांचे स्वप्न साकार केले आहे. त्यांच्या या यशाने भारतीय संरक्षण दलांमध्ये महिलांच्या भूमिकेला नवी दिशा मिळाली आहे आणि भविष्यात त्या भारताच्या संरक्षणात अधिक महत्त्वपूर्ण योगदान देतील अशी अपेक्षा आहे.