रायगडच्या गणेशोत्सवाला खड्ड्यांचे विघ्न

   -उमाजी म. केळुसकर ⬑ दादागिरी ⬉

गणेशोत्सव हा महाराष्ट्रात आणि संपूर्ण देशात अत्यंत महत्त्वाचा सण मानला जातो. रायगड जिल्ह्यातील लोकही या सणासाठी उत्साहाने तयारी करतात, घराघरांत सजावट होते, सार्वजनिक मंडळांत कार्यक्रमांचे आयोजन होते, आणि प्रत्येक वयाच्या लोकांचा सहभाग असतो. भाविक गणपती बाप्पाचे स्वागत करण्यासाठी रस्त्यावर येतात, प्रवास करतात, उत्सव अनुभवतात, परंतु या आनंदाच्या क्षणावर दरवष रस्त्यांवरील खड्ड्यांची समस्या काळोखी सावट सारखी येते. रायगड जिल्ह्यातील रस्ते पावसाळ्यात विशेषतः खड्ड्यांनी भरलेले असतात. भाविक प्रवास करताना अपघात, वाहतूक कोंडी, वेळेची हानी आणि अडचणींचा सामना करतात. प्रवास हा भक्तीने भरलेला असण्याऐवजी, कष्टदायी आणि हाल-यांनी भरलेला बनतो, ज्यामुळे सणाचा मूळ आनंद कमी होतो. 

     ही समस्या आजची नव्हे, तर गेल्या काही दशकांपासून अशीच दिसून येत आहे. ३०-४० वर्षांपूवच्या काळाकडे पाहिले तर रायगड जिल्ह्यातील रस्त्यांची देखभाल सार्वजनिक बांधकाम विभाग (सार्वजनिक बांधकाम विभाग) खऱ्या अर्थाने ‌‘सार्वजनिक‌’ आणि ‌‘कामकाज करणारा‌’ वाटत असे. त्या काळात पावसाळ्यातील रस्त्यांच्या दुरुस्ती कामासाठी सार्वजनिक बांधकाम विभागाचे खास देखभाल व दुरुस्ती पथक कार्यरत होते. या पथकात एका छोट्या ट्रकमध्ये १०-१२ कामगार, रोलर, डांबराचे पिंप आणि आवश्यक साहित्य घेऊन रस्त्यांची नियमित देखभाल केली जात असे. जिल्ह्यातील मार्गांवर पथक जाऊन खड्डे बुजवणे, रस्त्याच्या कडेला वाढलेली झाडी काढणे, पाणी गळती दुरुस्त करणे यावर भर देत असे. पारंपरिक ‌‘झारीने टॅग कोट‌’ पद्धतीने काम केले जात असे, जे टिकाऊ आणि गुणवत्तायुक्त असायचे. या पद्धतीमुळे नागरिकांना सुरळीत आणि सुरक्षित रस्ते मिळत, आणि प्रशासनावर विश्वास राहायचा.

    हे पथक फक्त खड्डे बुजवण्यासाठी मर्यादित नव्हता. ते आठवड्यातून एकदा रायगड जिल्ह्यातील विविध मार्गांवर जाऊन रस्त्यांची सर्वसामग्रीची पाहणी करत असे. फक्त खड्ड्यांवर लक्ष न देता ढलान, पाणी गळती, रस्त्याच्या कडेला झाडझुडपे, रस्त्याच्या पृष्ठभागाची स्थिती, तसेच वाहतूक सुरक्षेच्या बाबींचे निरीक्षणही होत असे. शाखाधिकाऱ्यांचे मार्गदर्शन आणि कामगारांचा सातत्यपूर्ण सहभाग असल्यामुळे कामाचा दर्जा उच्च राहायचा. सर्वसामान्य नागरिकांसाठी हे पथक एक आश्वासक घटक ठरत असे, कारण त्यांना रस्त्यांची दुरुस्ती वेळेवर आणि गुणवत्तायुक्त मिळायची. आजकाल परिस्थिती वेगळी आहे. रायगड जिल्ह्यातील बरेच रस्ते आता ठेकेदारांमार्फत दुरुस्त केले जातात. B-१ निविदा, तोट्याची जबाबदारी यांसारखी महत्त्वाची कलमे आज फक्त कागदावर आहेत. काही ठेकेदार निकृष्ट काम करतात, तरी त्यांना दुरुस्त करायला लावणे किंवा दंड ठोरणे जवळजवळ बंद झाले आहे. साहित्यासह कामगार या स्वरूपामुळे ठेकेदार त्यांच्या सोयीच्या मार्गाने स्वस्त आणि निकृष्ट साहित्य वापरतात. परिणामी काम गुणवत्तायुक्त न राहता फक्त पूर्ण झालेले दाखवण्यापुरते मर्यादित राहते. रस्त्यांवर पुन्हा खड्डे दिसतात, अपघात आणि अडचणी वाढतात.

     काही सक्षम कंपन्या, ज्या दर्जेदार काम करायला इच्छुक आहेत, त्या या प्रणालीतील भ्रष्टाचारामुळे अडकतात. स्थानिक राजकारणी अनेकदा स्वतःच्या स्वार्थासाठी हस्तक्षेप करतात, निधी देत असतानाही काम आम्हीच करणार अशी जबरदस्ती करतात. राजकारणी आणि ठेकेदार यांच्यातील युतीमुळे पारदर्शकता नाहीशी होते. वरच्या स्तरापासून खालच्या स्तरापर्यंत ही साखळी पसरलेली आहे, ज्यामुळे खिसेभरूपणा वाढतो आणि नागरिकांच्या समस्या दुर्लक्षित राहतात. परिणामी, रायगड जिल्ह्यात नवीन ठेकेदार येतो, खराब काम करतो, आणि पुन्हा त्याच रस्त्यांची दुरुस्ती करण्यासाठी त्याच ठेकेदाराला परत निवडले जाते. ही अव्याहत साखळी नागरिकांना सुरक्षित, सुरळीत आणि दर्जेदार रस्ते मिळण्यापासून रोखते. तातडीने उपाययोजना करणे गरजेचे आहे. सर्वप्रथम, रायगड जिल्ह्यातील रस्त्यांच्या कामांमध्ये पारदर्शकता आणणे आवश्यक आहे. कामाचे निविदा देण्यापासून काम पूर्ण होईपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर कठोर नियम व अटी लागू कराव्यात. ठेकेदारांची जबाबदारी स्पष्ट करणे अत्यंत आवश्यक आहे. तोट्याची जबाबदारी यांसारख्या कलमांची काटेकोर अंमलबजावणी करावी. निकृष्ट काम करणाऱ्या ठेकेदारांना दंडित करणे, काळ्या यादीत ठेवणे, किंवा पुन्हा ठेका न देणे अशा कठोर पावले उचलली पाहिजेत.

       जुन्या पद्धतींचा अभ्यास करून चांगल्या गोष्टी पुन्हा लागू करणे हे महत्त्वाचे आहे. रायगड जिल्ह्यात देखभाल व दुरुस्ती पथक पुन्हा सुरू करणे हा उपाय ठरू शकतो. पावसाळ्यात तातडीने दुरुस्ती पथके रस्त्यांवर काम करत राहिल्यास, भाविकांना मोठा दिलासा मिळेल. स्थानिक स्वराज्य संस्था, प्रशासन आणि राजकीय नेत्यांनी हस्तक्षेप थांबवावा. नागरिकांना सुरळीत आणि सुरक्षित रस्ते मिळणे हा त्यांचा मूलभूत अधिकार आहे.

      गणेशोत्सवाच्या काळात रायगड जिल्ह्यात रस्ते खराब असणे ही भ्रष्ट व्यवस्थेची साखळी दर्शवते. खड्ड्यांमुळे होणारे अपघात, वाहतूक कोंडी, वेळेची हानी आणि भाविकांची गैरसोय लक्षात घेता, तातडीने उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. बाप्पाच्या आगमनाच्या काळात नागरिकांनी चांगल्या रस्त्यांची मागणी करणे हा हक्क आहे, आणि प्रशासन व लोकप्रतिनिधींनी गंभीरपणे दखल घ्यावी. जोपर्यंत रस्त्यांची समस्या सुटत नाही, तोपर्यंत गणेशोत्सवात आनंदी आनंद नसतो, तर सावळा गोंधळ कायम राहतो. सदर समस्या सोडवण्यासाठी प्रशासन, जागरूक नागरिक आणि स्थानिक स्वराज्य संस्था एकत्र काम केल्यासच रायगड जिल्ह्यात सुरक्षित, टिकाऊ आणि सुरळीत रस्ते मिळतील. गणेशोत्सव हा आनंदाचा, भक्तीचा आणि उत्साहपूर्ण सण होण्यासाठी रस्त्यांची गुणवत्ता सुधारणे अत्यंत आवश्यक आहे. सुरक्षित रस्त्यांवर प्रवास करताना प्रत्येक नागरिक बाप्पाच्या आगमनाचे खऱ्या अर्थाने स्वागत करू शकेल, आणि सणाचा आनंद पूर्णपणे अनुभवता येईल.

      रायगड जिल्ह्यातील रस्त्यांची समस्या फक्त गणेशोत्सवापुरती मर्यादित नाही; ती रोजच्या वाहतुकीला देखील अडथळा आणते. शाळेत जाणाऱ्या मुलांपासून, कार्यालयात जाणाऱ्या लोकांपर्यंत, पिके वाहतूक करणाऱ्या शेतकऱ्यांपर्यंत प्रत्येकाला याचा परिणाम होतो. खड्ड्यांमुळे वाहनांची दुरुस्ती, इंधनाचा जास्त खर्च, वेळेची हानी ही सर्वसामान्य नागरिकांना सहन करावी लागते. प्रशासनाने यासाठी दीर्घकालीन योजना आखणे आवश्यक आहे, ज्यात रस्त्यांच्या बांधकामापासून देखभाल, नियमित निरीक्षण, आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे वेळेत निराकरण यांचा समावेश असेल. तांत्रिक दृष्टीने, रस्त्यांच्या बांधकामासाठी दर्जेदार साहित्य, योग्य प्रमाणात डांबर, खडी आणि डब्ल्यू सीसी पद्धतींचा उपयोग करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पावसाळ्याच्या आधी रस्त्यांवर दुरुस्ती करून, नियमित देखभाल केली गेल्यास खड्ड्यांची समस्या टळू शकते. स्थानिक पातळीवरील स्वराज्य संस्था, नागरिक आणि प्रशासनाने एकत्र काम केल्यास, रायगड जिल्ह्यातील रस्त्यांचा दर्जा कायम राहू शकतो.

       रस्त्यांवरील खड्ड्यांमुळे होणारे अपघात आणि गैरसोय कमी करणे ही एक सामाजिक जबाबदारी देखील आहे. जर नागरिक, प्रशासन आणि ठेकेदार यांनी एकत्र प्रयत्न केले तर रायगड जिल्ह्यातील रस्ते सुरक्षित, सुरळीत, टिकाऊ आणि आनंददायी प्रवासासाठी योग्य बनतील. गणेशोत्सवाचा सण ह्या परिस्थितीत खऱ्या अर्थाने साजरा होईल, भक्ती आणि आनंदाचा अनुभव सर्वांसाठी खुला राहील. रस्त्यांच्या समस्येवर तातडीने आणि ठोस उपाय केल्याशिवाय रायगड जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाचा अनुभव पूर्ण होऊ शकत नाही. त्यामुळे प्रशासन, स्थानिक स्वराज्य संस्था, राजकारणी आणि नागरिकांनी एकत्र येऊन रस्त्यांच्या गुणवत्तेसाठी प्रयत्न करणे ही अत्यावश्यक गरज आहे. यामुळे फक्त खड्डे दूर होणार नाहीत, तर गणेशोत्सवाचा खरी अर्थाने आनंद सर्वांसाठी उपलब्ध होईल, भक्तीने भरलेले वातावरण राहील आणि सणाचा उत्साह उंचावेल. रायगड जिल्ह्यातील प्रत्येक नागरिकासाठी सुरक्षित, सुरळीत, दर्जेदार रस्ते हे फक्त सुविधा नव्हे तर त्यांच्या जीवनाचा भाग आणि मूलभूत अधिकार आहेत. यासाठी प्रशासनाने नवीन तंत्रज्ञानाचा वापर करणे, रस्त्यांच्या बांधकामासाठी आधुनिक सामग्री वापरणे, आणि देखभालीसाठी नियमित निरीक्षण करणारी यंत्रणा स्थापन करणे अत्यंत आवश्यक आहे. तसेच, नागरिकांनी सुद्धा रस्त्यांवरची तक्रार वेळेत नोंदवावी आणि त्याची दखल घेण्यास प्रशासनास बळ द्यावे. या सर्व प्रयत्नांमुळेच रायगड जिल्ह्यातील रस्त्यांची समस्या कायमस्वरूपी सोडवता येईल आणि गणेशोत्सवाचा अनुभव खरी अर्थाने आनंददायी बनेल.