पाकिस्तानचे अण्वस्त्रधारी विषारी दात

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ विश्वभरारी ⬉

दक्षिण आशियाच्या भूराजकीय परिस्थितीत भारत आणि पाकिस्तान हे दोन महत्त्वाचे देश आहेत. या दोन्ही देशांमध्ये नेहमीच तणावपूर्ण संबंध राहिले आहेत. भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यापासून दोन्ही देशांमध्ये चार युद्धे झाली आहेत. काश्मीरचा मुद्दा हा नेहमीच वादाचा विषय राहिला आहे. मात्र, गेल्या काही वर्षांत पाकिस्तानने भारताला अण्वस्त्रांची धमकी देणे सुरू केले आहे. ही धमकी केवळ भारतासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण जगासाठी एक गंभीर आव्हान आहे. भारताने नेहमीच शांततेचा पुरस्कार केला आहे, पण पाकिस्तानने या शांततेचा गैरफायदा घेतला आहे.

१९९८ मध्ये भारताने केलेल्या अणुचाचण्यांनंतर पाकिस्ताननेही अणुचाचण्या केल्या आणि अण्वस्त्रसज्ज राष्ट्र म्हणून स्वतःला घोषित केले. तेव्हापासून पाकिस्तानचे अण्वस्त्र धोरण भारताला एक प्रकारचा धाक दाखवण्यासाठी वापरले जात आहे. पाकिस्तानच्या नेतृत्वाखालील राजकीय आणि लष्करी नेतृत्वाने अनेकदा भारताला अण्वस्त्रांची धमकी दिली आहे. या धमक्यांमागे काही प्रमुख कारणे आहेत. पहिलं कारण म्हणजे पारंपरिक युद्धात भारतासमोर पाकिस्तानचा टिकाव लागणार नाही, अशी भीती पाकिस्तानला आहे. भारताची लष्करी ताकद, आर्थिक क्षमता आणि तांत्रिक प्रगती पाकिस्तानपेक्षा खूप जास्त आहे. त्यामुळे पारंपरिक युद्ध झाल्यास पाकिस्तानला मोठा पराभव पत्करावा लागेल. अशा परिस्थितीत अण्वस्त्रांचा धाक दाखवून पाकिस्तान भारताला कोणत्याही मोठ्या लष्करी कारवाईपासून रोखण्याचा प्रयत्न करत आहे. दुसरं कारण म्हणजे पाकिस्तान दहशतवादी संघटनांना नेहमीच पाठिंबा देत आला आहे. दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारत पाकिस्तानवर लष्करी कारवाई करण्याची शक्यता असते. अशा वेळी, पाकिस्तान अण्वस्त्रांचा धाक दाखवून भारताला शांत करण्याचा प्रयत्न करतो. उरी आणि पुलवामा येथील दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारताने केलेल्या सर्जिकल स्ट्राइक आणि हवाई हल्ल्यानंतरही पाकिस्तानने अण्वस्त्र वापराची धमकी दिली होती.

पाकिस्तानच्या या अण्वस्त्रांच्या धमक्यांमुळे भारतावर निश्चितच एक प्रकारचा दबाव येतो. मात्र, भारताने नेहमीच या धमक्यांना कठोर प्रत्युत्तर दिले आहे. भारताने पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र धमक्यांना कधीच भीक घातली नाही. भारताचे 'नो फर्स्ट यूज' हे अण्वस्त्र धोरण आहे. याचा अर्थ, भारत स्वतःहून कधीही अण्वस्त्रांचा वापर करणार नाही. पण जर भारतावर अण्वस्त्र हल्ला झाला, तर भारताचे प्रत्युत्तर इतके जोरदार असेल की पाकिस्तानचा संपूर्ण विनाश होईल. याशिवाय, भारताने आपली लष्करी क्षमता आणि तांत्रिक प्रगती सतत वाढवली आहे. भारताने आपली क्षेपणास्त्रे विकसित केली आहेत, ज्यामुळे पाकिस्तानमधील कोणत्याही ठिकाणावर हल्ला करण्याची क्षमता भारताला मिळाली आहे. भारताची पाणबुडी आणि हवाई दलाची क्षमताही खूप वाढली आहे. यामुळे, पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र हल्ल्याचा प्रतिकार करण्याची क्षमता भारताकडे आहे. भारताने पाकिस्तानच्या या धमक्यांना केवळ लष्करी पातळीवरच नव्हे, तर राजनैतिक पातळीवरही प्रत्युत्तर दिले आहे. भारताने आंतरराष्ट्रीय समुदायाला पाकिस्तानच्या या बेजबाबदार वर्तनाची जाणीव करून दिली आहे. पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमावर आणि त्याच्या सुरक्षिततेवरही भारताने प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे.

भारताने नेहमीच शांततेचा पुरस्कार केला आहे. 'वसुधैव कुटुंबकम्' हे भारताचे तत्त्वज्ञान आहे. भारताने कधीही शेजारच्या राष्ट्रांवर आक्रमण केले नाही, परंतु आपल्यावर झालेल्या प्रत्येक हल्ल्याला चोख प्रत्युत्तर दिले आहे. मात्र, पाकिस्तानने भारताच्या या शांततेच्या भूमिकेला नेहमीच कमकुवतपणा समजले आहे. भारताच्या संयमाचा पाकिस्तानने गैरफायदा घेतला आणि दहशतवाद तसेच अण्वस्त्रांच्या धमक्या देऊन भारतावर दबाव आणण्याचा प्रयत्न केला. अमेरिकेसारखी जगाची फौजदार समजणारी राष्ट्रे पाकिस्तानच्या या नीच प्रवृत्तीला नेहमी खतपाणी घालत असतात. अमेरिकेने दहशतवादाविरुद्धच्या लढाईत पाकिस्तानला आपला मित्र मानले आहे. अमेरिकेने पाकिस्तानला अब्जावधी डॉलर्सची मदत दिली आहे, ज्याचा वापर पाकिस्तानने दहशतवादी संघटनांना मदत करण्यासाठी आणि आपली लष्करी क्षमता वाढवण्यासाठी केला. अमेरिकेला पाकिस्तानमधील अणुबॉम्बच्या सुरक्षेची चिंता असली, तरी अमेरिकेने पाकिस्तानला दिलेली मदत कधीच थांबवली नाही. अमेरिकेची ही दुटप्पी भूमिका भारतासाठी नेहमीच एक आव्हान राहिली आहे. चीनची भूमिकाही यात महत्त्वाची आहे. चीन हा पाकिस्तानचा सर्वात जवळचा मित्र आहे. चीनने पाकिस्तानला अण्वस्त्र तंत्रज्ञान आणि क्षेपणास्त्र विकसित करण्यास मदत केली आहे. चीनचा पाकिस्तानला असलेला पाठिंबा भारतासाठी नेहमीच एक आव्हान राहिला आहे.

पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र धमक्यांना तोंड देण्यासाठी भारताला अधिक कठोर भूमिका घ्यावी लागेल. भारताने आपली लष्करी क्षमता, विशेषतः अण्वस्त्र क्षमता अधिक मजबूत करावी. कोणत्याही परिस्थितीत पाकिस्तानच्या हल्ल्याला योग्य प्रत्युत्तर देण्याची क्षमता भारताकडे असावी. मात्र, यापुढे भारताला एक पाऊल पुढे टाकून विचार करावा लागेल. पाकिस्तानच्या संभाव्य हल्ल्याची वाट न पाहता, भारताने त्यांच्यावर हल्ला करून त्यांचे कंबरडे मोडण्याचाही कूटनीतिक विचार करणे आवश्यक आहे. दहशतवादी संघटनांचा नायनाट करण्यासाठी आणि पाकिस्तानच्या अण्वस्त्र धमक्यांना कायमचा लगाम घालण्यासाठी अशा प्रकारची रणनीती आवश्यक आहे. भारताने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पाकिस्तानवर अधिक दबाव आणण्याचा प्रयत्न करावा. पाकिस्तानच्या दहशतवादी आणि अण्वस्त्र धोरणाची जगाला जाणीव करून द्यावी. पाकिस्तानच्या अर्थव्यवस्थेची स्थिती खूपच नाजूक आहे. भारताने पाकिस्तानवर आर्थिक दबाव वाढवण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर प्रयत्न करावे. शांततेची स्थापना करणे हा नेहमीच एक पर्याय आहे. पण शांततेचा अर्थ पाकिस्तानच्या धमक्यांना बळी पडणे असा नाही. शांतता तेव्हाच शक्य आहे, जेव्हा पाकिस्तान दहशतवादी संघटनांना पाठिंबा देणे बंद करेल.

पाकिस्तानची भारताला अण्वस्त्रांची धमकी ही एक गंभीर समस्या आहे. या धमक्या केवळ दोन देशांमधील नाही, तर संपूर्ण जगासाठी एक धोका आहे. भारताने या धमक्यांना कधीच भीक घातली नाही आणि भविष्यातही भारताची भूमिका अशीच राहील. भारताला आपली लष्करी आणि राजनैतिक ताकद वाढवून पाकिस्तानला योग्य प्रत्युत्तर द्यावे लागेल. आंतरराष्ट्रीय समुदायानेही पाकिस्तानच्या या बेजबाबदार धोरणाचा निषेध करावा आणि शांततेसाठी दोन्ही देशांवर योग्य दबाव आणावा. हे युद्ध टाळण्यासाठी आणि शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी आवश्यक आहे.