ट्रायकोन : पर्यावरणाचा विध्वंस, शेतकऱ्यांचे अश्रू

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ दादागिरी ⬉

मुरुड तालुक्यातील मांडला परिसरात ट्रायकोन कंपनीने चालवलेला मनमानी कारभार आणि त्यांच्या मुजोरपणामुळे स्थानिक शेतकरी तसेच पर्यावरणाचे मोठे नुकसान झाले आहे. ही केवळ एक स्थानिक समस्या नसून, विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा आणि मानवी जीवनाचा कसा खेळखंडोबा केला जात आहे, याचे ते एक विदारक उदाहरण आहे. कंपनीने प्लॉटिंग करुन ते विकण्यासाठी डोंगरांचे केलेले उत्खनन, नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये अडथळे निर्माण करणे आणि पर्यावरणाच्या नियमांचे उल्लंघन करणे हे सर्वच गंभीर आहे. याचा परिणाम म्हणून कैलास पिंगळे आणि भोईर यांच्यासारख्या शेतकऱ्यांचे लाखो रुपयांचे नुकसान झाले असून, त्यांचे जीवनच उद्ध्वस्त होण्याच्या मार्गावर आहे.

ट्रायकोन कंपनीने प्लॉटिंग करुन ते विकण्यासाठी मांडला येथील डोंगर जेसीबी आणि पोकलेन यंत्रांच्या सहाय्याने अक्षरशः पोखरून काढले आहेत. विकासाच्या नावाखाली डोंगर पोखरून काढणे हे निसर्गावर केलेला थेट हल्ला आहे. डोंगर हे केवळ मातीचे ढिगारे नसतात, तर ते परिसंस्थेचा एक अविभाज्य भाग असतात. ते भूजल पातळी राखण्यास, जैवविविधता जपण्यास आणि नैसर्गिक आपत्त्यांपासून संरक्षण देण्यास मदत करतात. मात्र, या कंपनीने या सर्व गोष्टींना तिलांजली देत केवळ आपल्या सोयीसाठी डोंगरांचे उत्खनन केले. या खोदकामांमुळे डोंगरांची नैसर्गिक रचना पूर्णपणे बिघडली आहे आणि त्यांची स्थिरता धोक्यात आली आहे. याहून अधिक गंभीर बाब म्हणजे, नैसर्गिक नदी-नाल्यांच्या प्रवाहामध्ये माती व दगड टाकून सपाटीकरणाच्या नावाखाली ते बुजवून टाकण्यात आले आहेत. नदी-नाले हे निसर्गाच्या रक्तवाहिन्यांसारखे असतात. ते पाणी वाहून नेतात, भूजल पातळी वाढवतात आणि परिसंस्थेतील अनेक सजीवांना आधार देतात. हे नैसर्गिक प्रवाह बुजवल्याने पाण्याचा नैसर्गिक मार्ग अडवला गेला, ज्यामुळे भविष्यात मोठ्या पुराचा धोका निर्माण झाला आहे. पाणी अडल्याने अनेक ठिकाणी दलदल निर्माण झाली आहे, ज्यामुळे डासांचा प्रादुर्भाव वाढून साथीचे रोग पसरण्याचा धोका वाढला आहे. कंपनीच्या या कृत्यामुळे केवळ पर्यावरणाचेच नव्हे, तर मानवी आरोग्याचेही गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत.
२५, २६, २७ आणि २८ मे रोजी मांडला परिसरात झालेल्या मुसळधार पावसामुळे ट्रायकोन कंपनीच्या बेजबाबदारपणाचे भीषण सत्य समोर आले. डोंगरात खोदलेली आणि भुसभुशीत झालेली माती पावसाच्या पाण्याबरोबर मोठ्या प्रमाणात वाहून खाली पायथ्याशी आली. या घटनेने हे सिद्ध झाले की, कंपनीने कोणतीही पूर्वनियोजन किंवा पर्यावरणपूरक उपाययोजना न करता हे उत्खनन केले होते. माती आणि दगड वाहून आल्याने कैलास पिंगळे आणि भोईर यांच्या बागांचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले. कैलास पिंगळे यांच्या बागेतील घरात पाणी आणि चिखल साचला असून, त्यांचे घर कोसळण्याच्या अवस्थेत आहे. त्यांच्या बागेतील आंब्याची आणि सागाची झाडे मोडून पडली आहेत, ज्यांच्या लागवडीसाठी त्यांनी वर्षानुवर्षे कष्ट घेतले होते. याहून क्लेशदायक बाब म्हणजे, त्यांची बोअरवेल मातीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडली गेली असून, पाण्याची मोटार पाण्यात गेल्याने निकामी झाली आहे. घराभोवती दोन फुटांपर्यंत मातीचा ढिगारा साचल्याने कैलास पिंगळे यांचे लाखो रुपयांचे नुकसान झाले आहे. ही परिस्थिती माळीणसारख्या दुर्घटनेची आठवण करून देणारी आहे. माळीण दुर्घटनेत डोंगर कोसळून अनेक निष्पाप लोकांचा जीव गेला होता. मांडला येथील परिस्थिती त्याच दिशेने जात असल्याचे संकेत देत आहे. जर वेळीच यावर उपाययोजना केल्या नाहीत, तर भविष्यात मोठी जीवितहानी होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. कंपनीने केवळ आर्थिक नफ्यासाठी स्थानिकांच्या जीवनाशी खेळ मांडला आहे आणि यामुळे त्यांची उपजीविका धोक्यात आली आहे.
या गंभीर नुकसानीनंतरही ट्रायकोन कंपनीचे कर्मचारी कोणतीही दयामाया न दाखवता हात झटकून मोकळे होत असल्याचा आरोप कैलास पिंगळे यांनी केला आहे. हे अत्यंत संतापजनक आहे. कंपनीने केलेल्या नुकसानीची जबाबदारी स्वीकारणे आणि पीडितांना योग्य नुकसान भरपाई देणे हे त्यांचे नैतिक आणि कायदेशीर कर्तव्य आहे. मात्र, कंपनीचे हे वर्तन त्यांच्या मुजोरपणाचेच लक्षण आहे. त्यांना मानवी जीवनाचे किंवा पर्यावरणाचे काहीही देणेघेणे नाही, हेच यातून दिसून येते. याहूनही अधिक चिंताजनक बाब म्हणजे, महसूल विभागाकडून न्यायाच्या प्रतीक्षेत असलेल्या कैलास पिंगळे यांना अद्याप न्याय मिळालेला नाही. प्रशासनाची ही निष्क्रियता संशयास्पद आहे. कंपनीने एवढे मोठे नुकसान करूनही त्यांच्यावर कोणतीही कठोर कारवाई का होत नाही, हा प्रश्न उपस्थित होतो. स्थानिक प्रशासनाने याकडे गांभीर्याने लक्ष देऊन त्वरित चौकशी करावी आणि दोषींवर कडक कारवाई करावी अशी अपेक्षा आहे. जर प्रशासन अशा कंपन्यांना मोकळीक देत राहिले, तर भविष्यात असे प्रकार वाढतच जातील आणि सामान्य नागरिकांचे जीवन अधिक कठीण होईल.
कंपनीने खोदलेली माती मांडला ते बेलवाडी या रस्त्यावर आल्याने तो रस्ता अत्यंत निसरडा झाला असून, अपघातांची शक्यता वाढली आहे. हे केवळ स्थानिक नागरिकांसाठीच नव्हे, तर या रस्त्यावरून प्रवास करणाऱ्या प्रत्येकासाठी धोकादायक आहे. कंपनीने रस्त्याची योग्य निगा न राखल्याने अनेक अपघात होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे निष्पाप लोकांचा जीव जाऊ शकतो किंवा त्यांना कायमचे अपंगत्व येऊ शकते. केवळ मनुष्यजीवनच नाही, तर जंगलातील सजीवांनाही या मनमानी कारभाराचा फटका बसला आहे. रानपाखरांचा विसावा नष्ट झाला असून, अनेक पशू डोंगर सोडून गावाकडे वस्तीवर येऊ लागले आहेत. जंगलातील अधिवास नष्ट झाल्याने वन्यजीव मानवी वस्तीकडे येत आहेत, ज्यामुळे मानवी-वन्यजीव संघर्ष वाढण्याची शक्यता आहे. हे पर्यावरणाचे संतुलन पूर्णतः बिघडले असल्याचे स्पष्ट संकेत आहे. एकप्रकारे, ट्रायकोन कंपनीने पर्यावरणाचा समतोल पूर्णपणे बिघडवला आहे, ज्यामुळे भविष्यात गंभीर परिणाम भोगावे लागतील.
या गंभीर परिस्थितीकडे शासनाने गांभीर्याने लक्ष देऊन त्वरित उपाययोजना कराव्यात, अशी मागणी स्थानिक नागरिक आणि पर्यावरणप्रेमी करत आहेत. ट्रायकोन कंपनीच्या मनमानी कारभाराची आणि पर्यावरणाच्या नियमांच्या उल्लंघनाची तात्काळ चौकशी करावी. दोषींवर कठोर कायदेशीर कारवाई करावी आणि त्यांना दंड ठोठावावा. कैलास पिंगळे आणि भोईर यांच्यासारख्या पीडित शेतकऱ्यांना ट्रायकोन कंपनीकडून तातडीने योग्य नुकसान भरपाई मिळवून द्यावी. त्यांच्या घराची आणि बागेची झालेली हानी भरून काढण्यासाठी मदत करावी. डोंगर आणि नैसर्गिक जलस्रोतांचे झालेले नुकसान भरून काढण्यासाठी तातडीने उपाययोजना कराव्यात. मातीची धूप थांबवण्यासाठी आणि नैसर्गिक प्रवाह पूर्ववत करण्यासाठी वैज्ञानिक पद्धतींचा अवलंब करावा. मांडला ते बेलवाडी या रस्त्यावर जमा झालेली माती त्वरित काढून टाकावी आणि रस्त्याची दुरुस्ती करावी जेणेकरून अपघातांचा धोका कमी होईल. भविष्यात अशा कोणत्याही प्रकल्पाला परवानगी देण्यापूर्वी त्याचे कठोर पर्यावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (EIA) केले जावे. अशा प्रकल्पांना स्थानिक नागरिकांच्या सहभागाशिवाय परवानगी दिली जाऊ नये. पर्यावरणाच्या नियमांची आणि कायद्यांची कठोर अंमलबजावणी करावी. जेणेकरून कोणत्याही कंपनीला निसर्गाची आणि मानवी जीवनाची परवा न करता असे बेजबाबदारपणे वागण्याचे धाडस होणार नाही. स्थानिक नागरिकांना पर्यावरणाच्या संरक्षणाबद्दल जागरूक करावे आणि त्यांना अशा प्रकल्पांच्या विरोधात आवाज उठवण्यासाठी प्रोत्साहित करावे.
ट्रायकोन कंपनीने केलेल्या या कृत्यामुळे केवळ मांडला परिसरातील नागरिकांचेच नव्हे, तर संपूर्ण पर्यावरणाचे मोठे नुकसान झाले आहे. ही केवळ एक स्थानिक समस्या नसून, विकासाच्या नावाखाली होणाऱ्या विध्वंसाचे हे एक प्रतीक आहे. शासनाने याकडे गांभीर्याने लक्ष देऊन त्वरित उपाययोजना कराव्यात, जेणेकरून भविष्यात अशा घटना पुन्हा घडणार नाहीत आणि निसर्ग तसेच मानवी जीवन सुरक्षित राहील. अन्यथा, विकासाच्या नावाखाली चाललेला हा विध्वंस आपल्याला आणि आपल्या पुढील पिढ्यांना खूप महागात पडेल.