जिल्ह्यातील महिलांचे न्यायासाठी गाऱ्हाणे

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ दादागिरी ⬉

महिलांवरील वाढते अत्याचार रोखण्यासाठी पोलीस दलात महिला अधिकाऱ्यांचे आगमन नेहमीच एक सकारात्मक बदल मानले जाते. रायगड जिल्ह्याला लाभलेल्या नवनियुक्त पोलीस अधीक्षक आंचल दलाल यांच्याकडून महिलांना असलेल्या अपेक्षा त्यामुळेच गगनाला भिडल्या आहेत. ही केवळ एका नव्या अधिकाऱ्याची नियुक्ती नसून, महिलांवरील वाढते अत्याचार रोखण्यासाठी आणि त्यांना न्याय मिळवून देण्यासाठी एक नवी आशा आहे. महिलांचा कामाच्या ठिकाणी होणारा लैंगिक छळ, घरगुती हिंसाचार, पतीच्या विवाहबाह्य संबंधातून पत्नीचा होणारा छळ, बलात्कार, महिला तस्करी यांसारख्या गंभीर गुन्ह्यांनी आज महिलांचे जीवन ग्रासले आहे. या परिस्थितीत, आंचल दलाल यांच्यावर एक मोठी जबाबदारी आहे– ती म्हणजे समाजात महिलांसाठी एक सुरक्षित आणि आश्वासक वातावरण निर्माण करण्याची.

आजही आपल्या समाजात महिलांना दुय्यम स्थान दिले जाते. अनेकदा त्यांना घरात आणि घराबाहेरही शारीरिक आणि मानसिक छळाला सामोरे जावे लागते.कामाच्या ठिकाणी होणारे लैंगिक अत्याचार हे तर आपल्या समाजाला लागलेले एक कलंक आहे. नवऱ्याच्या विवाहबाह्य संबंधातून पत्नीला मिळणारी वागणूक, तिच्यावर होणारा मानसिक आणि भावनिक छळ हा देखील एक गंभीर प्रश्न आहे, ज्यामुळे अनेक महिला नैराश्यात जातात आणि त्यांना आत्महत्येसारखे टोकाचे पाऊल उचलण्यास भाग पाडले जाते. बलात्कार आणि महिला तस्करीसारखे गुन्हे तर माणुसकीलाच काळिमा फासणारे आहेत. हे गुन्हे केवळ शारीरिक जखमा देत नाहीत, तर पीडितेच्या आत्मविश्वासाला आणि मानसिकतेलाही खोलवर ओरखडे देतात. या सर्व परिस्थितीत, पोलिसांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते.
महिलाविषयक तक्रारींकडे पोलिसांनी अधिक गांभीर्याने पाहणे अत्यंत आवश्यक आहे. अनेकदा असे दिसून येते की, महिला तक्रार देण्यासाठी पुढे आल्यानंतरही त्यांना योग्य प्रतिसाद मिळत नाही किंवा त्यांच्या तक्रारीकडे दुर्लक्ष केले जाते. कधीकधी तर, पोलीसच पीडितेला दोष देतात किंवा तिला समुपदेशन कक्षात पाठवून आपल्या जबाबदारीतून मोकळे होतात. 'समुपदेशन' आणि 'भरोसा सेल' हे निश्चितच महत्त्वाचे आहेत, पण त्यांच्यावरच पूर्णपणे अवलंबून राहणे योग्य नाही. जिथे गुन्हेगारी घडली आहे, तिथे कठोर कारवाई होणे अपेक्षित आहे. केवळ समुपदेशनाने गुन्हेगाराला वचक बसणार नाही.
आज पोलीस दलात पुरेशा महिला कर्मचारी आहेत. महिला पोलीस अधिकारी आणि अंमलदार असल्याने पीडित महिलांना आपली व्यथा मांडणे सोपे होते. तरीही, महिलांसाठी आश्वासक वातावरण निर्माण झालेले नाही, ही एक खेदजनक वस्तुस्थिती आहे. याचे एक कारण असे असू शकते की, महिला पोलीसही अनेकदा पुरुषी मानसिकतेने ग्रासलेल्या व्यवस्थेचा भाग बनतात किंवा त्यांना त्या दृष्टीने प्रशिक्षण दिले जात नाही.
नव्या पोलीस अधीक्षक आंचल दलाल यांनी ही परिस्थिती बदलण्याची गरज आहे. त्यांनी केवळ कायद्याचे पालन करून चालणार नाही, तर समाजातील गुन्हेगारांच्या मनात धडकी भरेल अशी कारवाई करणे आवश्यक आहे. त्यांच्याकडे आता एक संधी आहे, एक आदर्श उदाहरण समाजासमोर ठेवण्याची. सर्वप्रथम, त्यांनी आपल्या अधिनस्त कर्मचाऱ्यांमध्ये महिलाविषयक गुन्ह्यांबाबत संवेदनशील दृष्टिकोन रुजवला पाहिजे. प्रत्येक पोलीस ठाण्यात महिला हेल्प डेस्क प्रभावीपणे कार्यरत असल्याची खात्री करावी. महिला तक्रारदारांशी सन्मानाने आणि सहानुभूतीने वागले पाहिजे. महिलांवरील गुन्हे गंभीर असल्याने, अशा तक्रारींवर त्वरित आणि कठोर कारवाई होणे आवश्यक आहे. वेळकाढूपणा किंवा टाळाटाळ करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांवरही कारवाई करण्याची गरज आहे. फास्ट-ट्रॅक कोर्टात खटले चालवून पीडितांना लवकरात लवकर न्याय कसा मिळेल, याकडे लक्ष द्यावे.
केवळ समुपदेशनावर अवलंबून न राहता, प्रत्येक तक्रारीचा गांभीर्याने तपास करून दोषींवर कठोर कायदेशीर कारवाई झाली पाहिजे. समुपदेशन हे तात्पुरते समाधान असू शकते, पण न्याय हाच पीडितेला खरी मदत करतो. पोलीस दलातील महिला कर्मचाऱ्यांना अधिक अधिकार आणि प्रशिक्षण दिले पाहिजे. त्यांना संवेदनशील विषयांवर काम करण्यासाठी विशेष प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे. समाजात महिलांच्या हक्कांबद्दल आणि सुरक्षिततेबद्दल प्रबोधन करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. महिलांनी आपल्यावर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी त्यांना प्रोत्साहित केले पाहिजे. आंचल दलाल यांनी आपल्या कार्यकाळात महिलांवरील गुन्हे रोखण्यासाठी आणि त्यांना न्याय मिळवून देण्यासाठी अथक प्रयत्न करावेत. त्यांची कारवाई केवळ पुस्तकी नियमांनुसार नसावी, तर ती मानवी मूल्यांवर आधारित असावी. त्यांनी प्रत्येक पीडितेला न्याय मिळाला याची खात्री करावी, ज्यामुळे पीडित महिलांना पोलिसांवर विश्वास वाटेल.
रायगडच्या पोलीस अधीक्षक म्हणून आंचल दलाल यांच्यासमोर एक मोठी संधी आहे. त्यांनी महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी कठोर पावले उचलल्यास, समाजात एक सकारात्मक संदेश जाईल. गुन्हेगारांना भीती वाटेल आणि महिलांना सुरक्षित वाटेल, असा एक समाज निर्माण करणे हेच त्यांचे मुख्य उद्दिष्ट असावे. ही केवळ एका अधिकाऱ्याची जबाबदारी नाही, तर समाजातील प्रत्येक घटकाची जबाबदारी आहे. पण या बदलाची सुरुवात आंचल दलाल यांच्यासारख्या कर्तबगार अधिकाऱ्यांच्या कृतीतूनच होऊ शकते. त्यांना या कार्यात यश मिळो आणि रायगड जिल्हा महिलांसाठी एक सुरक्षित ठिकाण बनो, हीच अपेक्षा!