देशाची अस्मिता किल्ले रायगड स्वच्छ ठेवा!

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ दादागिरी ⬉

ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी आणि ६ जून! शिवकालाच्या पायवाटेवरुन चालणारे तिथीनुसार, तर ब्रिटिशांच्या कालगणनेनुसार चालणारे तारखेनुसार राज्याभिषेक दिन साजरा करतात. हे दोन्ही दिवस प्रत्येक शिवभक्तासाठी, किंबहुना प्रत्येक भारतीयासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. याच दिवशी, याच पावन रायगडावर, छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वतःला राज्याभिषेक करून घेतला आणि 'हिंदवी स्वराज्या'ची मुहूर्तमेढ रोवली. हा केवळ एका राजाचा अभिषेक नव्हता, तर ते एका राष्ट्राचे, एका संस्कृतीचे आणि एका आत्मविश्वासाचे पुनरुत्थान होते. रायगड हे केवळ एक दुर्ग नाही; ती देशाची अस्मिता आहे, आपल्या इतिहासाचा साक्षीदार आहे आणि भविष्यासाठी प्रेरणा देणारे एक ऊर्जाकेंद्र आहे.

जेव्हा आपण महाराजांचा राज्याभिषेक सोहळा साजरा करण्यासाठी, त्यांच्या पराक्रमाला वंदन करण्यासाठी रायगडावर जातो, तेव्हा अनेकदा एक कटू सत्य समोर येते. आपण महाराजांचा अभिषेक करायला जातो खरा, पण कळत-नकळत रायगडाचाच 'अभिषेक' करून येतो– पाण्याच्या रिकाम्या बाटल्यांनी, प्लास्टिकच्या कचऱ्याने आणि इतर अनेक अनावश्यक वस्तूंनी. ही बाब अत्यंत खेदजनक आहे. ज्या गडावर महाराजांनी स्वच्छतेचा, शिस्तीचा आणि पर्यावरणाच्या काळजीचा आदर्श घालून दिला, त्याच गडावर आज आपण अशी अनास्था दाखवतो, हे अनाकलनीय आहे.
रायगड हे केवळ एक ठिकाण नाही, तर ते एक प्रतीक आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६७४ मध्ये याच गडावर राज्याभिषेक करून घेतला आणि स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्याची घोषणा केली. हा क्षण केवळ महाराष्ट्राच्याच नव्हे, तर भारताच्या इतिहासातील एक सुवर्णक्षण होता. रायगडाची निवड महाराजांनी दूरदृष्टीने केली होती. त्याची दुर्गमता, नैसर्गिक संरक्षण आणि मध्यवर्ती स्थान यामुळे तो स्वराज्याची राजधानी बनण्यास योग्य होता. याच गडावरून महाराजांनी आपल्या पराक्रमाची, शौर्याची आणि कुशल प्रशासनाची गाथा लिहिली. याच गडावर अनेक महत्त्वाचे निर्णय घेतले गेले, अनेक लढायांची रणनीती आखली गेली आणि स्वराज्याची धुरा सांभाळली गेली. रायगडावरील 'जगदीश्वर मंदिर', 'महाराजांची समाधी', 'बाजारपेठ', 'नाणे दरवाजा', 'महादरवाजा' आणि इतर अनेक वास्तू आजही महाराजांच्या दूरदृष्टीची साक्ष देतात. हा गड केवळ दगडमातीचा बनलेला नाही, तर तो हजारो मावळ्यांच्या त्यागातून, महाराजांच्या स्वप्नातून आणि त्यांच्या असीम श्रद्धेतून साकार झाला आहे.
ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशीला आणि ६ जूनला रायगडावर हजारो शिवभक्त एकत्र येतात. महाराजांच्या स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी, त्यांच्या पराक्रमाला वंदन करण्यासाठी आणि त्यांच्या आदर्शांना आत्मसात करण्यासाठी. हा उत्साह, ही भक्ती अत्यंत प्रशंसनीय आहे. परंतु, या उत्साहाच्या भरात आपण आपल्या कर्तव्याला विसरून चालणार नाही. रायगड हे आपले पवित्र स्थान आहे, ते मंदिर आहे. जसे आपण मंदिरात जाताना पावित्र्य राखतो, तसेच पावित्र्य आपण रायगडावरही राखले पाहिजे.
सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे स्वच्छता. पाण्याच्या बाटल्या, प्लास्टिकच्या पिशव्या, खाद्यपदार्थांची वेष्टने आणि इतर कचरा गडावर टाकू नका. आपला कचरा सोबत घेऊन खाली आणा आणि योग्य ठिकाणी त्याची विल्हेवाट लावा. 'स्वच्छता ही सेवा' हे ब्रीदवाक्य आपण येथे प्रत्यक्षात आणले पाहिजे. रायगड स्वच्छ ठेवणे हे आपले नैतिक कर्तव्य आहे.
गडावर कोणतीही गोष्ट विद्रूप करू नका. भिंतींवर नावे कोरणे, ऐतिहासिक वास्तूंना धक्का लावणे किंवा इतर कोणत्याही प्रकारे गडाच्या सौंदर्याला बाधा आणणे टाळा. रायगड हे राष्ट्रीय स्मारक आहे आणि त्याची जपणूक करणे हे आपले राष्ट्रीय कर्तव्य आहे. गर्दीच्या वेळी शिस्तबद्धता राखा. इतरांनाही महाराजांचे दर्शन घेण्याची संधी द्या. कोणत्याही प्रकारचा गोंधळ किंवा गैरशिस्त टाळा. गडावरील नैसर्गिक वातावरणाला जपण्याचा प्रयत्न करा. झाडे तोडणे, वन्यजीवांना त्रास देणे किंवा पर्यावरणाची हानी करणे टाळा. आपण स्वतः या नियमांचे पालन करून इतरांनाही प्रेरणा दिली पाहिजे. जर कोणी कचरा टाकत असेल किंवा गडाचे पावित्र्य भंग करत असेल, तर त्यांना नम्रपणे समजावून सांगा.
रायगड हे केवळ महाराष्ट्राचेच नाही, तर संपूर्ण देशाचे गौरवस्थान आहे. याच गडावर स्वराज्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आली. हा गड आपल्याला स्वातंत्र्य, स्वाभिमान आणि आत्मनिर्भरतेचा संदेश देतो. परकीय आक्रमकांविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा देतो. म्हणूनच, जेव्हा आपण रायगडाची काळजी घेतो, तेव्हा आपण आपल्या देशाच्या अस्मितेची काळजी घेतो. जेव्हा आपण रायगडाचे पावित्र्य राखतो, तेव्हा आपण आपल्या इतिहासाचा आणि संस्कृतीचा आदर करतो.
ज्येष्ठ शुद्ध त्रयोदशी आणि ६ जून रोजी रायगडावर जाणाऱ्या प्रत्येक शिवभक्ताला माझी हीच नम्र विनंती आहे की, आपण महाराजांचा अभिषेक करायला जातो, हे सत्य आहे. परंतु, रायगडाला आपण केवळ एक पर्यटन स्थळ समजू नये. ते आपले तीर्थस्थान आहे, आपली ऊर्जाभूमी आहे. आपण गडाची शोभा जाईल अशी कोणतीही गोष्ट करू नये. आपल्या कृत्यांमधून महाराजांचा आदर, त्यांच्या विचारांचा आदर आणि त्यांच्या पवित्र भूमीचा आदर व्यक्त झाला पाहिजे.
चला, या पवित्र दिवशी संकल्प करूया की, आपण रायगडाला स्वच्छ ठेवू, त्याचे पावित्र्य राखू आणि भावी पिढ्यांसाठी ते प्रेरणास्थान म्हणून जतन करू. रायगड ही केवळ एक वास्तू नाही, ती एक भावना आहे, एक विचार आहे, आणि तीच आपली देशाची अस्मिता आहे. जय माता भवानी! जय शिवराय!