प्रकाशाची अखंड ज्योत मावळली

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉

काल तामिळनाडूतील उटी येथे ज्येष्ठ अणुशास्त्रज्ञ डॉ. एम. आर. श्रीनिवासन यांच्या निधनाची बातमी ऐकून मन हेलावून गेले. भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाला नवी दिशा देणारे, 'अप्सरा' या देशातील पहिल्या अणुभट्टीचे शिल्पकार आणि तिन्ही पद्म पुरस्कारांनी सन्मानित झालेले हे महान व्यक्तिमत्व काळाच्या पडद्याआड गेले आहे. त्यांचे निधन केवळ अणुऊर्जा क्षेत्रासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण देशासाठी एक मोठी हानी आहे. एका दूरदृष्टीच्या शास्त्रज्ञाने, एका अथक परिश्रमाच्या तपस्वीने आणि एका निःस्वार्थ देशप्रेमीने काल २० मे २०२५ ला जगाचा निरोप घेतला.

डॉ. एम. आर. श्रीनिवासन यांचे जीवन हे ज्ञान, निष्ठा आणि देशासाठी केलेल्या त्यागाचे प्रतीक होते. १९३० मध्ये म्हैसूर येथे जन्मलेल्या श्रीनिवासन यांनी मद्रास विद्यापीठातून अभियांत्रिकीची पदवी संपादन केली आणि नंतर कॅनडाच्या मॅकगिल विद्यापीठातून यांत्रिक अभियांत्रिकीमध्ये उच्च शिक्षण घेतले. अणुऊर्जा क्षेत्रातील त्यांची हीच ओढ त्यांना डॉ. होमी भाभा यांच्याकडे घेऊन गेली. भाभांच्या दूरदृष्टीला श्रीनिवासन यांच्यासारख्या तरुण आणि प्रतिभावान शास्त्रज्ञांची जोड मिळाली आणि भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाचा पाया रचला गेला.
भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमातील त्यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे 'अप्सरा' अणुभट्टीची निर्मिती. १९५६ मध्ये ट्रॉम्बे येथे उभारलेली ही अणुभट्टी केवळ आशियातील पहिलीच नव्हे, तर भारताच्या वैज्ञानिक सामर्थ्याची ती एक धगधगती मशाल होती. 'अप्सरा'च्या निर्मितीमागे श्रीनिवासन यांचे अहोरात्र कष्ट, त्यांची कठोर मेहनत आणि त्यांची विलक्षण जिद्द होती. त्याकाळी भारताला अणुऊर्जा क्षेत्रात फारसा अनुभव नसताना, अत्यंत मर्यादित संसाधनांमध्ये त्यांनी हे अभूतपूर्व कार्य सिद्ध केले. 'अप्सरा' ही केवळ एक अणुभट्टी नव्हती, तर ती भारताच्या आत्मनिर्भरतेची, वैज्ञानिक प्रगतीची आणि जागतिक स्तरावर आपली ओळख निर्माण करण्याची नांदी होती. या प्रकल्पामुळेच भारताने अणुऊर्जा क्षेत्रात एक मजबूत पाया रचला आणि त्यानंतर अनेक अणुऊर्जा प्रकल्पांची उभारणी शक्य झाली.
श्रीनिवासन यांनी केवळ 'अप्सरा'ची निर्मिती केली नाही, तर भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाला एक मजबूत दिशा दिली. ते १९८७ ते १९९० या काळात अणुऊर्जा आयोगाचे अध्यक्ष होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने अणुऊर्जा निर्मितीमध्ये लक्षणीय प्रगती केली. त्यांनी अणुऊर्जा प्रकल्पांची सुरक्षितता आणि कार्यक्षमता सुधारण्यासाठी अथक प्रयत्न केले. कलपक्कम येथील मद्रास अणुऊर्जा प्रकल्पाच्या उभारणीतही त्यांचे मोठे योगदान होते, तसेच फास्ट ब्रीडर टेस्ट रिएक्टर (FBTR) च्या विकासातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळेच भारताने अणुऊर्जा क्षेत्रात आत्मनिर्भरता प्राप्त केली आणि ऊर्जा सुरक्षा सुनिश्चित केली.
डॉ. श्रीनिवासन हे केवळ एक उत्कृष्ट शास्त्रज्ञ नव्हते, तर एक दूरदृष्टीचे नेतेही होते. त्यांना भारताच्या ऊर्जा गरजांची जाणीव होती आणि अणुऊर्जा हेच त्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी एक महत्त्वाचे साधन आहे, हे त्यांनी ओळखले होते. त्यांनी नेहमीच शांततापूर्ण अणुऊर्जेच्या वापराचे समर्थन केले आणि भारताच्या अणुऊर्जा कार्यक्रमाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एक जबाबदार आणि विश्वसनीय कार्यक्रम म्हणून सादर केले. त्यांच्या अतुलनीय योगदानाबद्दल भारत सरकारने त्यांना तिन्ही पद्म पुरस्कारांनी सन्मानित केले होते– १९७४ मध्ये पद्मश्री, १९८४ मध्ये पद्मभूषण आणि १९९० मध्ये पद्मविभूषण. हे पुरस्कार त्यांच्या कार्याची आणि देशासाठी त्यांनी केलेल्या त्यागाची साक्ष देतात. असे फार कमी लोक असतात ज्यांना हे तिन्ही सर्वोच्च नागरी सन्मान प्राप्त होतात आणि डॉ. श्रीनिवासन हे त्यापैकीच एक होते.
डॉ. श्रीनिवासन हे केवळ अणुऊर्जा क्षेत्रातील तज्ञ नव्हते, तर त्यांना कला, संगीत आणि साहित्याचीही आवड होती. त्यांचे व्यक्तिमत्व बहुआयामी होते. ते नेहमीच साधेपणाने जीवन जगले आणि आपल्या कार्यालाच त्यांनी सर्वस्व मानले. त्यांच्या निधनाने भारताने एक मार्गदर्शक गमावला आहे. त्यांचे विचार, त्यांची दूरदृष्टी आणि त्यांचे कार्य पुढील पिढ्यांना नेहमीच प्रेरणा देत राहील. डॉ. श्रीनिवासन यांच्यासारख्या शास्त्रज्ञांमुळेच भारताने वैज्ञानिक आणि तांत्रिक क्षेत्रात आज इतकी प्रगती केली आहे. त्यांचे जीवन हे तरुणांसाठी एक आदर्श आहे, जे त्यांना ज्ञानार्जनासाठी, कठोर परिश्रमासाठी आणि देशासाठी योगदान देण्यासाठी प्रोत्साहित करेल.
आपण डॉ. एम. आर. श्रीनिवासन यांना निरोप देत असताना, आपण त्यांच्या कार्याचे स्मरण करूया आणि त्यांनी देशाला दिलेल्या योगदानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करूया. त्यांच्या निधनाने निर्माण झालेली पोकळी कधीही भरून येणार नाही, परंतु त्यांचे कार्य आणि त्यांची स्मृती आपल्या सर्वांसाठी प्रेरणादायी ठरेल. त्यांनी पेटवलेली अणुऊर्जेची मशाल नेहमीच तेवत राहो आणि भारताला ऊर्जावान बनवो, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली.