मराठा आरमाराचे मानदंड सरखेल कान्होजी आंग्रे

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉

    
छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यासाठी आरमाराची मुहूर्तमेढ रोवून 'ज्याचे आरमार त्याचा समुद्र' हा मूलमंत्र दिला, पण या मूलमंत्राला प्रत्यक्षात आणून मराठा आरमाराला जागतिक पातळीवर एक अभेद्य शक्ती बनवण्याचे आणि पश्चिम किनारपट्टीवर मराठ्यांचा दरारा निर्माण करण्याचे खरे श्रेय सरखेल कान्होजी आंग्रे यांना जाते. त्यांच्या दूरदृष्टीमुळे आणि अतुलनीय पराक्रमाने त्यांनी मराठा साम्राज्याच्या सागरी सीमांचे रक्षण केले, इतकेच नाही तर युरोपातील बलाढ्य सत्तांनाही (पोर्तुगीज, डच, ब्रिटिश, फ्रेंच) समुद्रात गुडघे टेकायला लावले.आज, ४ जुलै रोजी, त्यांच्या स्मृतीनिमित्त त्यांना आदराने आणि कृतज्ञतेने स्मरण करत आहोत.

        सरखेल कान्होजी आंग्रे यांचा जन्म १६६९ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील हर्णे या गावी झाला. त्यांचे वडील तुकोजी आंग्रे हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात आरमारी अधिकारी होते. त्यामुळे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी लहानपणापासूनच समुद्राचे आणि आरमाराचे बाळकडू मिळाले. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य स्वराज्यासाठी आणि विशेषतः आरमाराच्या बळकटीकरणासाठी वेचले. सुरुवातीला त्यांनी एका सामान्य आरमारी अधिकारी म्हणून काम केले, पण त्यांचे युद्धकौशल्य, धाडस आणि नेतृत्वगुण लवकरच दिसून आले. १६९८ मध्ये छत्रपती राजाराम महाराजांनी त्यांना 'सरखेल' म्हणजेच आरमाराचे प्रमुख म्हणून नियुक्त केले. हा एक महत्त्वाचा टप्पा होता, कारण यानंतर सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी  मराठा आरमाराला खऱ्या अर्थाने नव्या उंचीवर नेले.

        सरखेल पद स्वीकारल्यानंतर कान्होजी आंग्रे यांनी  आपले पहिले लक्ष्य मराठा आरमाराची ताकद वाढवणे हे ठेवले. त्यांनी जहाजांची संख्या वाढवली, जुन्या जहाजांची दुरुस्ती केली आणि नवीन जहाजे बांधण्यासाठी प्रोत्साहित केले. त्यांच्या आरमारातील जहाजे छोटी, वेगवान आणि अत्यंत कार्यक्षम होती. ही जहाजे शत्रूंना अचानक गाठून त्यांना गोंधळात पाडण्यासाठी उपयुक्त ठरत असत. त्यांनी ‘गुरिल्ला युद्धतंत्राचा’ समुद्रात अत्यंत प्रभावीपणे वापर केला. युरोपियन आरमारातील भव्य जहाजे समुद्रात प्रचंड असली तरी, ती सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या छोट्या आणि वेगवान जहाजांपुढे निष्प्रभ ठरत.

         सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवर अलिबाग, विजयदुर्ग यांसारख्या किल्ल्यांना आरमारी तळांमध्ये रूपांतरित केले. हे किल्ले केवळ संरक्षणासाठीच नव्हे, तर आरमाराच्या मोहिमांसाठीही महत्त्वाचे केंद्र बनले. विजयदुर्ग किल्ला तर त्यांच्या नेतृत्वाखाली अभेद्य बनला होता, जिथे त्यांनी जहाजे दुरुस्त करण्यासाठी आणि बांधण्यासाठी गोदी विकसित केली. त्यांच्या काळात मराठा आरमार इतके शक्तिशाली बनले होते की, परकीय व्यापारी जहाजे त्यांच्या परवानगीशिवाय पश्चिम किनाऱ्यावर व्यवसाय करू शकत नव्हती. त्यांना मराठा आरमाराला 'चौथाई' (एक प्रकारचा कर) द्यावा लागत असे, अन्यथा त्यांची जहाजे जप्त केली जात.

       सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी पोर्तुगीज, डच, ब्रिटिश आणि सिद्दी यांच्याशी अनेकदा संघर्ष केला. त्यांनी १६९८ मध्ये मुंबईवर हल्ला केला, त्यानंतर १७०१ मध्ये ब्रिटिश जहाजांवर हल्ला करून त्यांना प्रचंड नुकसान पोहोचवले. १७१० मध्ये त्यांनी ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या 'अँटोलोप' जहाजावर ताबा मिळवला, तर १७१८ मध्ये त्यांनी ब्रिटीश गव्हर्नर डंकनच्या दोन जहाजांना पकडले. त्यांच्या कारकिर्दीत ब्रिटिश आणि पोर्तुगीजांनी अनेकदा त्यांच्याशी तह करण्याचा प्रयत्न केला, पण सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी स्वराज्याच्या हिताला कधीही तडा जाऊ दिला नाही.

      सरखेल कान्होजी आंग्रे हे केवळ एक पराक्रमी योद्धा नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे प्रशासक आणि उत्कृष्ट रणनीतीकार होते. त्यांनी आरमाराचे व्यवस्थित संचालन केले, अधिकारी आणि सैनिकांना उत्तम प्रशिक्षण दिले. आरमारी जवानांसाठी चांगल्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या. त्यांनी आरमारी तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन दिले आणि स्वदेशी जहाजे बांधण्यावर भर दिला. त्यांच्या काळात मराठा आरमार आत्मनिर्भर बनले होते. त्यांनी किनारपट्टीवरील लोकांमध्ये देशभक्तीची भावना रुजवली आणि त्यांना आरमाराच्या सेवेत सामील होण्यासाठी प्रोत्साहित केले. त्यांच्या नेतृत्वामुळे केवळ सैन्यच नाही, तर सामान्य जनताही समुद्राच्या संरक्षणासाठी कटिबद्ध झाली. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांचे शौर्य आणि त्यांच्या धोरणात्मक विचारांमुळे मराठा साम्राज्याची प्रतिष्ठा सर्वदूर पसरली. त्यांनी हे सिद्ध केले की, भौगोलिक सीमांप्रमाणेच सागरी सीमांचे रक्षण करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

        ४ जुलै १७२९ रोजी सरखेल कान्होजी आंग्रे यांचे अलिबाग येथे निधन झाले. एका महान सागरी योद्ध्याची कारकीर्द संपुष्टात आली, पण त्यांनी मागे सोडलेला वारसा आजही आपल्यासाठी प्रेरणास्रोत आहे. त्यांनी हे दाखवून दिले की, योग्य नियोजन, दृढनिश्चय, कुशल नेतृत्व आणि स्वदेशीवर विश्वास ठेवून कोणत्याही आव्हानावर मात करता येते. आजही भारतीय नौदल त्यांच्या कार्यापासून प्रेरणा घेते. सरखेल कान्होजी आंग्रे हे केवळ एक नाव नसून, ते शौर्य, दूरदृष्टी, आत्मनिर्भरता आणि स्वराज्यासाठी केलेल्या त्यागाचे प्रतीक आहेत. त्यांनी आपल्या कृतीतून हे सिद्ध केले की, आपल्या देशाच्या सागरी सीमांचे रक्षण करणे हे किती महत्त्वाचे आहे. सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या स्मृतीदिानिमित्त आपण त्यांना विनम्र अभिवादन करूया. त्यांचे जीवन आणि कार्य आपल्याला भविष्यातही देशाच्या संरक्षणासाठी आणि प्रगतीसाठी कटिबद्ध राहण्याची प्रेरणा देत राहो. त्यांनी मराठा आरमाराला जे स्थान मिळवून दिले, ते आजही आपल्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी कोरलेले आहे.