संगीत आणि राष्ट्रभक्तीचा अमर संगम

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ नाट्य-चित्ररंग ⬉

 
मराठी संगीतविश्वात काही नावं अशी आहेत, जी केवळ स्मरणात राहत नाहीत, तर ती थेट काळजात घर करून राहतात. रामचंद्र ऊर्फ सुधीर विनायकराव फडके, अर्थात लाडके बाबूजी, हे असंच एक अजरामर व्यक्तिमत्व. २५ जुलै १९१९ रोजी कोल्हापुरात जन्मलेल्या या स्वरांच्या जादूगराने २९ जुलै २००२ रोजी देह ठेवला असला तरी, त्यांच्या स्वरांचे गारुड आजही प्रत्येक मराठी मनाला भुरळ घालते. एका बाजूला भावगीतांना त्यांनी दिलेला प्राण, तर दुसऱ्या बाजूला चित्रपटसंगीतात त्यांनी घडवलेले ‘सुवर्णयुग’. पण बाबूजींचं जीवन केवळ कला आणि संगीतापुरतं मर्यादित नव्हतं; त्यांची प्रखर राष्ट्रभक्ती आणि देशासाठीचं समर्पणही तितकंच प्रेरणादायी होतं.

      बाबूजींच्या आयुष्याची सुरुवात प्रतिकूल परिस्थितीत झाली. बालपणीच आई सरस्वतीबाईंचे छत्र हरपले आणि वयाच्या अवघ्या चौदाव्या वर्षापासून त्यांना शिकवण्या आणि संगीत शिक्षकाचे काम करावे लागले. पं. वामनराव पाध्ये आणि बाबूराव गोखले यांच्याकडून त्यांनी शास्त्रीय संगीताचे धडे गिरवले, पण त्यांची खरी संगीतमय वाटचाल सुरू झाली ती मुंबईत (१९३६) आल्यानंतर. येथेही त्यांचा संघर्ष थांबला नाही, पण त्यांनी मेहनतीने आपले स्थान निर्माण केले. मिरजेत (१९३१) त्यांचा पहिला जाहीर कार्यक्रम झाला आणि १९३७ मध्ये आकाशवाणीवरील त्यांच्या पहिल्या कार्यक्रमाने त्यांची ओळख महाराष्ट्राला झाली. खानदेश, विदर्भ, बिहार, पंजाब, राजस्थान, बंगाल अशा विविध प्रांतांमधील भ्रमंतीने त्यांना भारतीय संगीताच्या विविध छटा जवळून अनुभवता आल्या. कोलकात्यातील ग्रामोफोन कंपनीतील नोकरी सोडावी लागली असली तरी, हिज मास्टर्स व्हाइस (एच.एम.व्ही. मुंबई) सोबतच्या करारामुळे (१९४५) ‘दर्यावरी नाच करी’ आणि ‘झिमझिम पाऊस पडतो’ यांसारख्या गाण्यांनी ते घराघरांत पोहोचले.

     बाबूजींच्या संगीत कारकिर्दीचा आवाका प्रचंड होता. १९४६ सालापासून त्यांनी ८४ मराठी आणि २२ हिंदी चित्रपटांसह ८७७ गीतांना संगीत दिले, तर १४४ मराठी आणि ९ हिंदी चित्रपटांतील ५११ गीते गायिली. 'जगाच्या पाठीवर', 'सुवासिनी', 'हा माझा मार्ग एकला', 'प्रपंच', 'संथ वाहते कृष्णामाई', 'भाभी की चूडियाँ' यांसारख्या चित्रपटांतील त्यांचे संगीतदिग्दर्शन आणि पार्श्वगायन आजही स्मरणात आहे. त्यांना अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले, पण त्यांच्या कारकिर्दीतील सर्वोच्च शिखर म्हणजे गीत रामायण. १९५५ साली पुणे आकाशवाणीवर ग. दि. माडगूळकर यांनी रचलेल्या गीतांना बाबूजींनी दिलेल्या चालींनी आणि त्यांच्या गायनाने इतिहास रचला. हे केवळ एक संगीत शिल्प नव्हते, तर मराठी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनले. १९५८ पासून महाराष्ट्रासह भारतभर आणि परदेशातही गीत रामायणाचे शेकडो कार्यक्रम झाले. आजही गीत रामायण ऐकताना मराठी माणूस भावोत्कट होतो, कारण शब्द आणि स्वरांचा असा रससिद्ध आणि विलक्षण परिणामकारक संगम क्वचितच अनुभवायला मिळतो. हिंदी, गुजराती, कन्नड, बंगाली आणि तेलुगू भाषेतही गीत रामायणाचे रूपांतर झाले, पण त्या सर्व भाषांमध्येही बाबूजींच्या मूळ चालीच गायल्या गेल्या, हे त्यांच्या संगीताच्या सार्वत्रिक अपीलचे द्योतक आहे.

     बाबूजींचे वैयक्तिक जीवनही संगीतमयच होते. ख्यातकीर्त पार्श्वगायिका ललिता देऊळगावकर यांच्याशी त्यांचा विवाह (१९४९) झाला आणि त्यांचे पुत्र श्रीधर फडके हेही आघाडीचे संगीतकार-गायक आहेत. ही एक प्रकारे संगीताची समृद्ध परंपराच होती.

बाबूजींनी शास्त्रीय संगीतापासून कोठीसंगीतापर्यंतचे सर्व संगीतप्रकार अत्यंत कौशल्याने हाताळले. गायकांनी सुस्वर आणि सुस्पष्ट उच्चारात गायले पाहिजे, असा त्यांचा नेहमी आग्रह असे. त्यांची गायकीची बलस्थाने म्हणजे सुस्पष्ट व अर्थगर्भ शब्दोच्चार, आशयघन भावपूर्णता, प्रसंगी जोशपूर्ण गायकी आणि आवश्यक तेथे मखमली स्वरलगाव. श्वासाची तंत्रे, स्वरचिन्हांची आंदोलने आणि मींडयुक्त स्वरोच्चारण पद्धती यांसारख्या अनेक वैशिष्ट्यांमुळे त्यांची गायकी परिणामकारक ठरली. बालगंधर्व, हिराबाई बडोदेकर, कुंदनलाल सैगल यांना ते गुरुस्थानी मानत आणि त्यांच्या संगीताचे श्रवण करून त्यांनी आपली एक विशिष्ट संगीतशैली निर्माण केली, जी आज ‘फडके स्कूल’ म्हणून ओळखली जाते. ‘फडके स्कूल’मुळे मराठी सुगम संगीताचा चेहरा आमूलाग्र बदलला आणि त्यांच्या चाळीस वर्षांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीला मराठी चित्रपट संगीताचे ‘सुवर्णयुग’ असे संबोधले जाते.

     बाबूजी केवळ कलाकार नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे समाजसेवकही होते. त्यांनी ‘सुलश्री’ प्रतिष्ठान स्थापन करून संगीतविषयक उपक्रम सुरू केले. मराठी चित्रपट महामंडळाचे ते अध्यक्ष होते (१९८०–८५). त्यांना फाळके पारितोषिक, तसेच सर्वोत्कृष्ट संगीतदिग्दर्शक आणि सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायक म्हणून महाराष्ट्र राज्य पारितोषिकेही मिळाली होती. ‘हा माझा मार्ग एकला’ या चित्रपटास राष्ट्रपती रौप्यपदक (१९६३), ‘हरिदास पुरस्कार’, ‘गोदावरी पुरस्कार’ (१९९६), ‘जीवनगौरव पुरस्कार’, ‘दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार’ (१९९८) आणि महाराष्ट्र शासनाचा ‘लता मंगेशकर पुरस्कार’ (२००१) यांसारख्या अनेक मानसन्मानांनी त्यांना गौरवण्यात आले.

     बाबूजींच्या जीवनाचा एक अनोखा आणि महत्त्वाचा पैलू म्हणजे त्यांची प्रखर राष्ट्रभक्ती. ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे निष्ठावान कार्यकर्ते होते आणि काही काळ प्रचारक म्हणूनही त्यांनी काम केले. गोवा मुक्तिसंग्राम आणि दादरा व नगरहवेलीच्या मुक्तीमध्ये त्यांचा आणि त्यांच्या पत्नी ललिताबाईंचा सक्रिय सहभाग होता. देशभक्त मोहन रानडे आणि तेलो मस्कारेन्हस यांच्या सुटकेसाठी त्यांनी अथक परिश्रम घेतले. स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे ते निस्सीम भक्त होते आणि त्यांनी ‘सावरकर दर्शन प्रतिष्ठान’ची निर्मिती केली. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांवरील चित्रपट हा त्यांचा ध्यास होता. अनेक अडचणी आणि लोकप्रवादांवर मात करून, उतारवयातही त्यांनी ‘वीर सावरकर’ हा चित्रपट पूर्ण केला (२००२), जो त्यांच्या राष्ट्रभक्तीचा एक मोठा पुरावा आहे. त्यांनी अनेक राष्ट्रभक्तीपर गीते गायिली, जी आजही प्रेरणा देतात.

     बोलपटापासून सुरू झालेल्या आणि ध्वनिमुद्रणाच्या माध्यमातून पुढे गेलेल्या कमी वेळेत अधिक बंदिस्त व विविधतापूर्ण संगीताच्या गरजेला बाबूजींनी अधिक समृद्ध केले. भावगीताला त्यांनी प्रतिष्ठा मिळवून दिली. शास्त्रोक्त आणि लोकसंगीताचा माफक वापर करून, फार हळवे न करता हळुवार गायन करणे ही त्यांच्या संगीतरचनांची आणि त्यांच्या गायनाची वैशिष्ट्ये होती. ग. दि. माडगूळकरांसारख्या जातिवंत मराठी कविश्रेष्ठांच्या अस्सल मराठमोळ्या गीतांना तेवढाच अस्सल मराठी स्वर बाबूजींनी दिला. मराठमोळ्या शब्दांचा आणि स्वरांचा हा मेळ (मेलडी) महाराष्ट्राचा एक चिरंतन ठेवा आहे, जो आजही आपल्याला बाबूजींच्या अजरामर संगीताच्या माध्यमातून प्रेरणा देत राहतो. बाबूजी हे केवळ एक गायक किंवा संगीतकार नव्हते, ते एक युगनिर्माता होते, ज्यांनी मराठी संगीत आणि संस्कृतीला एका वेगळ्या उंचीवर नेले.