कधी थांबणार ही जीवघेणी सलगी?

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ दादागिरी ⬉

   
 गेले काही दिवस रायगड जिल्ह्यात घडलेल्या दुर्दैवी घटनांनी पुन्हा एकदा निसर्गासोबतच्या आपल्या नात्यावर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. १० एप्रिल रोजी पाषाणे धरणात पोहत असताना एका पर्यटकाला आपले प्राण गमवावे लागले. १५ जून रोजी माथेरान येथील शार्लट लेकमध्ये बुडून तीन पर्यटकांचा मृत्यू झाला. त्यानंतर, २० जून रोजी बेणसे-झोतीरपाडा येथे एकाच कुटुंबातील तीन मुलांचा शेततळ्यात बुडून मृत्यू झाला. याव्यतिरिक्त, २३ जून रोजी पोलादपूरजवळील लोहारे-तुर्भे येथील केटी बंधाऱ्याजवळ आंघोळीसाठी उतरलेल्या तिघांपैकी एकाचा पाण्यात वाहून मृत्यू झाला. त्यानंतर १ जुलै रोजी माणगाव तालुक्यातील कुंभे परिसरातील चणाट धबधब्यावर एक व्यक्ती बुडाली, तर त्याच दिवशी काशिद समुद्रात पुण्यातील एका तरुणाला आपला जीव गमवावा लागला. या एका आठवड्यातील आणि मागील काही महिन्यांतील या घटना केवळ आकडेवारी नाहीत, तर मानवी बेफिकिरी आणि निसर्गाच्या शक्तीला गृहीत धरण्याच्या वृत्तीचा भीषण परिणाम आहेत.

           आपल्या पूर्वजांनी 'अग्नी आणि जल यांच्याशी अति सलगी करू नये' असे सांगून ठेवले आहे. यामागे शतकानुशतके चालत आलेला अनुभव आणि निसर्गाचा आदर करण्याची शिकवण आहे. मात्र, आजच्या काळात अनेक पर्यटक आणि हौशी मंडळी या शहाणपणाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करताना दिसतात. निसर्गाच्या अद्भुत सौंदर्याकडे आकर्षित होणे स्वाभाविक आहे, पण त्यासोबत येणाऱ्या धोक्यांची जाणीव विसरणे हे आत्मघातकी ठरू शकते.

         प्रशासनाकडून आणि स्थानिक ग्रामस्थांकडून अनेकदा धोक्याच्या सूचना दिल्या जातात. 'येथे पोहू नका', 'प्रवाहात उतरू नका', 'धबधब्याखाली जास्त वेळ थांबू नका' अशा पाट्या लावल्या जातात. स्थानिकांचा अनुभव आणि त्यांचा सल्ला ऐकणे हे सर्वात महत्त्वाचे आहे. त्यांना त्या ठिकाणाची भौगोलिक परिस्थिती, पाण्याचा अंदाज आणि संभाव्य धोके याची सखोल माहिती असते. पण दुर्दैवाने, अनेक पर्यटक हे सल्ले आणि सूचना सर्रासपणे दुर्लक्षित करतात. केवळ क्षणाचा आनंद किंवा एका 'सेल्फी'साठी ते स्वतःचा जीव धोक्यात घालतात. ही वृत्ती केवळ दुर्दैवीच नाही, तर अज्ञान आणि बेजबाबदारपणाची परिसीमा आहे.

           या घटनांमुळे केवळ जीव गमावलेल्या व्यक्तीचे कुटुंबच नाही, तर प्रशासन आणि स्थानिक नागरिकही मोठ्या संकटात सापडतात. आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्यासाठी बचाव पथकांना मोठी कसरत करावी लागते. पोलिसांना, अग्निशमन दलाला आणि आरोग्य विभागाला तातडीने घटनास्थळी पोहोचावे लागते. या बचावकार्यासाठी मनुष्यबळ, वेळ आणि संसाधने मोठ्या प्रमाणात खर्च होतात. याशिवाय, अशा घटनांमुळे संबंधित पर्यटन स्थळांवर निर्बंध लादण्याची वेळ येते. काही ठिकाणी तर पर्यटनावर पूर्णपणे बंदी घालावी लागते, ज्यामुळे त्या भागातील स्थानिक अर्थव्यवस्थेवर नकारात्मक परिणाम होतो. अनेक स्थानिक नागरिक पर्यटनावर अवलंबून असतात आणि अशा बंदीमुळे त्यांच्या रोजगारावर गदा येते. काही व्यक्तींच्या चुकीमुळे अनेकांना त्याचे परिणाम भोगावे लागतात, ही अत्यंत क्लेशदायक बाब आहे.

हे टाळण्यासाठी एकच उपाय आहे: जागरूकता आणि आत्मसंयम. पर्यटक म्हणून आपण ज्या ठिकाणी जात आहोत, त्या ठिकाणाबद्दल पूर्वतयारी करणे आवश्यक आहे. तेथील स्थानिक परिस्थिती, हवामान, पाण्याच्या प्रवाहाची माहिती आणि सुरक्षा नियमांबद्दल जाणून घ्या. उत्साहाच्या भरात आपल्या मर्यादा विसरू नका. धोकादायक ठिकाणी जाण्याचे, अतिधाडस करण्याचे मोह टाळा. आपल्यासोबत असलेल्या इतरांची सुरक्षाही आपली जबाबदारी आहे, हे विसरू नका.     प्रशासनानेही केवळ सूचना देऊन थांबता कामा नये. धोकादायक ठिकाणी अधिक काटेकोरपणे नियम लागू करावेत. गरज पडल्यास, अशा ठिकाणी सुरक्षा रक्षक तैनात करावेत किंवा बचाव पथकांची तयारी ठेवावी. स्थानिकांनीही पर्यटकांना योग्य मार्गदर्शन करावे आणि धोक्याची जाणीव करून द्यावी.

          निसर्ग आपल्याला भरभरून देतो. त्याचे सौंदर्य, त्याची शांती आणि त्याचा अनुभव आपल्या मनाला ताजेतवाने करतो. पण याच निसर्गात प्रचंड शक्ती दडलेली आहे, जी कधीकधी रौद्र रूप धारण करू शकते. या शक्तीचा आदर करणे आणि तिच्याशी संघर्ष न करणे हेच शहाणपणाचे लक्षण आहे. आपण निसर्गाचे मालक नाही, तर त्याचे एक लहानसे घटक आहोत. ही जाणीव जेव्हा आपल्या मनात रुजेल, तेव्हाच असे जीवघेणे अपघात थांबतील आणि निसर्गासोबतचा आपला सहवास अधिक सुरक्षित आणि आनंददायी होईल. या घटनांमधून आपण धडा घेऊया. आपल्या थोरामोठ्यांनी दिलेल्या शिकवणीचे महत्त्व समजूया आणि निसर्गाचा आदर करूया. अन्यथा, ही जीवघेणी मालिका थांबणार नाही आणि आपल्या निष्काळजीपणाची किंमत अनेकांना चुकवावी लागेल.