डॉक्टर : सेवा, त्याग आणि नैतिकता

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉

 
आज, आपल्या जीवनातील त्या सर्व योद्ध्यांना वंदन करण्याचा दिवस आहे, ज्यांनी आपले जीवन मानवतेच्या सेवेसाठी समर्पित केले आहे. आरोग्य आणि जीवनाचे रक्षक म्हणून डॉक्टरांची भूमिका ही केवळ उपचारापुरती मर्यादित नसून, ती आशा, धीर आणि विश्वासाचा आधारस्तंभ आहे. त्यांच्यावर असलेला अथांग विश्वास, त्यांच्या खांद्यांवरील मोठी जबाबदारी आणि या पवित्र पेशात जपले जाणारे नैतिक मूल्य याचीही जाणीव आपल्याला या दिवशी होते. या भूमिकेतूनच, रुग्णांना केवळ 'केस' किंवा 'पैशाचे एटीएम' न मानता, त्यांच्याशी संवेदनशीलपणे वागण्याची नैतिक जबाबदारी डॉक्टरांवर येते. भारतरत्न डॉ. बिधानचंद्र रॉय यांच्या जयंती आणि पुण्यतिथीनिमित्त आज, १ जुलै रोजी आपण राष्ट्रीय डॉक्टर दिन साजरा करत आहोत. 

         एखाद्या गंभीर आजाराने ग्रासलेले असताना किंवा वेदनांनी त्रस्त असताना, डॉक्टर नावाच्या या देवदूताकडेच आपले डोळे लागलेले असतात. सर्दी-खोकल्यासारख्या सामान्य त्रासापासून ते कर्करोगासारख्या दुर्धर व्याधींपर्यंत, डॉक्टरांचे ज्ञान, अनुभव आणि माणुसकीच आपल्याला आधार देते. आपल्या समाजात त्यांना 'देवा समान' मानले जाते, कारण ते लोकांना मृत्यूच्या दाढेतून बाहेर काढतात आणि निरोगी आयुष्याची नवी पहाट दाखवतात. वैद्यकीय पेशा हा केवळ एक व्यवसाय नाही, ती एक पवित्र सेवा आहे. हे समजून घेणे डॉक्टरांच्या सर्वोच्च नैतिक जबाबदारीचा भाग आहे. अवाजवी तपासण्या लादून किंवा अनावश्यक आणि महागडी औषधे सुचवणे हे वैद्यकीय नैतिकतेला धरून नाही. रुग्णाच्या आर्थिक परिस्थितीचा सहानुभूतीने विचार करून, त्यांना आवश्यक आणि परवडणारे उपचार उपलब्ध करून देणे हे डॉक्टरांचे कर्तव्य आहे. उपचाराबाबत पूर्ण पारदर्शकता ठेवणे आणि रुग्णाला व त्यांच्या नातेवाईकांना विश्वासात घेऊन माहिती देणे हे अत्यावश्यक आहे. व्यावसायिकता गरजेची असली तरी, सेवाभावी वृत्ती आणि माणुसकीला प्राधान्य देणे हेच या पवित्र पेशाचे खरे सौंदर्य आहे.

         डॉक्टरांचा मार्ग सोपा नाही. अनिश्चित कामाचे तास, सण-उत्सवांमध्येही रुग्णांची सेवा करण्याची अटूट निष्ठा आणि सततचा मानसिक ताण ही त्यांच्या आयुष्याची अविभाज्य अंग आहेत. वैद्यकीय क्षेत्रातील आव्हाने दिवसेंदिवस वाढत आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या कामाचा ताण प्रचंड वाढला आहे. कोविड-१९ महामारीच्या काळात तर या डॉक्टरांनी अक्षरशः आपल्या प्राणाची बाजी लावली. स्वतःच्या कुटुंबापासून दूर राहून, पीपीई किटमध्ये तासन्तास गुदमरून काम केले. अनेकांनी या महामारीत जीव गमावला, पण त्यांचे समर्पण डगमगले नाही. त्यांच्या या अतुलनीय योगदानाची दखल घेऊन त्यांना योग्य तो सन्मान आणि संरक्षण देणे हे समाजाचे आणि शासनाचे कर्तव्य आहे. आजच्या जगात त्यांना केवळ वैद्यकीय उपचारांपुरते मर्यादित राहता येत नाही. रुग्णांच्या नातेवाईकांच्या वाढत्या अपेक्षा, कायदेशीर गुंतागुंत, उपचाराचा खर्च आणि विमा कंपन्यांशी जुळवून घेणे हेही त्यांच्या कामाचा भाग बनले आहे. दुर्दैवाने, काही ठिकाणी रुग्णांच्या नातेवाईकांकडून डॉक्टरांना मिळणारी मारहाण किंवा गैरवर्तन ही चिंताजनक बाब आहे. सोशल मीडियावर पसरणाऱ्या अफवा डॉक्टरांच्या प्रतिमेला धक्का पोहोचवतात, पण तरीही ते आपल्या कर्तव्यापासून विचलित होत नाहीत.

         गेल्या काही वर्षांत वैद्यकीय क्षेत्रात क्रांती झाली आहे. अत्याधुनिक तंत्रज्ञान, नवीन उपचार पद्धती आणि प्रभावी औषधे यामुळे अनेक असाध्य रोगांवर मात करणे शक्य झाले आहे. रोबोटिक शस्त्रक्रिया असोत किंवा टेलीमेडिसीनची सुविधा असो, या सर्वांमुळे आरोग्य सेवा अधिक प्रभावी आणि दुर्गम भागांपर्यंत पोहोचण्यायोग्य बनल्या आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) आणि मशीन लर्निंगचा (ML) वापर निदान आणि उपचार पद्धतींमध्ये क्रांतिकारक बदल घडवत आहे, ज्यामुळे डॉक्टरांना अधिक अचूक आणि जलद निर्णय घेणे शक्य होत आहे. या प्रत्येक प्रगतीमागे डॉक्टरांचे अफाट ज्ञान आणि सतत स्वतःला अद्ययावत ठेवण्याचे कष्ट दडलेले आहेत. वैद्यकीय शिक्षण हे सर्वात आव्हानात्मक आणि खर्चिक शिक्षणांपैकी एक आहे. डॉक्टर बनण्यासाठी अनेक वर्षांचा अभ्यास, कठोर मेहनत आणि सततचे शिक्षण आवश्यक असते. त्यानंतरही त्यांना सतत नवनवीन संशोधनांची माहिती ठेवावी लागते आणि स्वतःला अद्ययावत ठेवावे लागते. वैद्यकीय परिषदांमध्ये, कार्यशाळांमध्ये आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील चर्चासत्रांमध्ये भाग घेऊन ते आपले ज्ञान अद्ययावत ठेवतात, जेणेकरून रुग्णांना सर्वोत्तम उपचार मिळू शकतील.

        या राष्ट्रीय डॉक्टर दिनानिमित्त आपण केवळ डॉक्टरांचा सन्मान करूया असे नाही, तर त्यांच्याप्रती आपला आदर आणि विश्वास दृढ करूया. त्यांच्या कामाचे कौतुक करणे, त्यांच्यावर अनावश्यक टीका टाळणे आणि त्यांना सुरक्षित कार्य वातावरण उपलब्ध करून देणे ही आपली सामाजिक जबाबदारी आहे. सरकारनेही डॉक्टरांच्या सुरक्षिततेसाठी कठोर कायदे करावेत आणि आरोग्य सुविधांमध्ये, विशेषतः ग्रामीण भागात, सुधारणा घडवून आणाव्यात. डॉक्टरांना योग्य वेतन आणि सुविधा मिळाल्यास, ते अधिक चांगल्या प्रकारे सेवा देऊ शकतील, ज्यामुळे सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेलाही बळकटी मिळेल. देशाच्या कानाकोपऱ्यात, जिथे आरोग्य सेवा पोहोचणे अजूनही एक आव्हान आहे, तिथे डॉक्टरांचे योगदान आणखी महत्त्वाचे ठरते. त्यांना प्रोत्साहन देणे आणि आवश्यक सुविधा पुरवणे ही काळाची गरज आहे. डॉक्टर हे आपल्या राष्ट्राच्या आरोग्याचे आधारस्तंभ आहेत. त्यांना आवश्यक ती संसाधने, पाठिंबा आणि योग्य सन्मान मिळाल्यास ते अधिक प्रभावीपणे सेवा देऊ शकतील. आजच्या दिवशी, आपण प्रत्येक डॉक्टरचे आभार मानूया, त्यांच्या निस्वार्थ सेवेला सलाम करूया आणि त्यांचे योगदान कायम स्मरणात ठेवूया. त्यांचे कार्य हे खऱ्या अर्थाने समाजसेवा आहे, ज्याची तुलना कशाशीही होऊ शकत नाही.