समाजाचा दुटप्पीपणा आणि अभिरुचीचा ऱ्हास

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ दादागिरी ⬉

आपल्या समाजात अनेकदा काही गोष्टींचा स्वीकार सर्रासपणे केला जातो, तर काही गोष्टींना मात्र तीव्र विरोध आणि दूषित नजरेने पाहिले जाते. विशेषतः मनोरंजन क्षेत्रातील व्यक्तींच्या बाबतीत हा दुटप्पीपणा अधिक ठळकपणे दिसून येतो. आजकाल चित्रपटगृहात, टीव्हीवर किंवा रस्त्यांवरील जाहिरात फलकांवर आपण ज्या अभिनेत्रींना पाहतो, त्यांचे पेहराव, त्यांची देहबोली आणि त्यांच्या अभिनयातून व्यक्त होणारी 'अश्लीलता' अनेकदा सर्रासपणे स्वीकारली जाते. इतकेच काय, तर याच अभिनेत्रींना अनेक लोक आपले 'आयडॉल' मानतात. मात्र, जेव्हा लोककलेतील एखादी कलाकार, जशी की गौतमी पाटील, आपल्या कलेचे सादरीकरण करते, तेव्हा त्याच समाजाकडून तिच्यावर टीकेची झोड उठवली जाते आणि तिला दूषित नजरेने पाहिले जाते. हा विरोधाभास केवळ विचार करायला लावणारा नाही, तर समाजाच्या अभिरुचीचा ऱ्हास आणि दुटप्पी नैतिकतेवरही प्रकाश टाकतो. गौतमी पाटीलच्या बाबतीत समाज ज्या प्रकारे प्रतिक्रिया देत आहे, ते पाहता 'समाजाची अभिरुची इतकी रसातळाला पोचली आहे का?' हा प्रश्न निश्चितच उपस्थित होतो.

          गौतमी पाटील, एक उत्तम नृत्यांगना आहे हे निर्विवाद. तिच्या नृत्यात एक प्रकारची ऊर्जा आणि अदा आहे जी प्रेक्षकांना आकर्षित करते. सुरुवातीच्या काळात तिच्या काही नृत्यांमध्ये काही मर्यादा ओलांडल्या गेल्या, पण तिने स्वतः ते मान्य केले आणि त्यात सुधारणाही केली. कलेमध्ये चुका करणे आणि त्या सुधारणे ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. गौतमीने आपल्या कलेला अधिक शालीन आणि सुसंस्कृत बनवण्याचा प्रयत्न केला आहे. ज्या अभिनेत्रींचे उदाहरण वर दिले आहे, त्यांच्या तुलनेत गौतमी पाटीलचे सध्याचे सादरीकरण अधिक शालीन आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या स्वीकारार्ह आहे. तरीही, समाज गौतमीला आजही त्याच जुन्या दृष्टीने पाहतो, जणू काही तिने कधीच सुधारणा केली नाही. हा पूर्वग्रहदूषितपणा समाजाच्या विचारसरणीत रुजलेला दिसतो.

        प्रश्न असा आहे की, आपण ज्या अभिनेत्रींना पडद्यावर किंवा पोस्टर्सवर पाहतो, ज्या अनेकदा उत्तेजक पेहरावात किंवा अंगप्रदर्शनातून अश्लीलतेला प्रोत्साहन देताना दिसतात, त्यांना समाज डोळे झाकून स्वीकारतो. त्यांची प्रशंसा करतो, त्यांना ग्लॅमरस मानतो आणि त्यांची नक्कल करण्याचा प्रयत्न करतो. त्यांच्या चित्रपटांना आणि मालिकांना भरभरून प्रतिसाद मिळतो. घराघरात टीव्हीवर दिसणारी ही 'अश्लीलता' लोकांना चालते, किंबहुना ती मनोरंजक वाटते. पण, जेव्हा रंगमंचावर, समोरच्या प्रेक्षकांसाठी, लोककलेच्या माध्यमातून आपली कला सादर करणारी गौतमी पाटील समोर येते, तेव्हा त्याच समाजाला ती 'सलते'. हा दुटप्पीपणा केवळ ढोंगीपणाचा कळस आहे.

         या संदर्भात एक धक्कादायक विसंगती आपण नेहमीच अनुभवतो. गौतमी पाटील जेव्हा जाहीरपणे, शेकडो-हजारो लोकांसमोर, आपल्या कलेच्या माध्यमांतून नृत्य करते, मग ते एखाद्या प्राण्याचा (उदा. बैलासारख्या) समोर का असेना, तेव्हा तिला लगेचच टीकेचे लक्ष्य केले जाते. इथे हे स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे की, बैलासमोर नृत्य करणे ही कोणतीही अश्लीलता नाही. ही केवळ एक सादरीकरणाची जागा किंवा संदर्भ असू शकतो, ज्यामुळे नृत्य आपोआप अश्लील ठरत नाही. पण तिच्यावर नैतिकतेचे आणि संस्कृतीचे कोरडे ओढले जातात. खरेतर याच समाजात अनेक उच्चभ्रू आणि प्रतिष्ठित व्यक्तींच्या खाजगी पार्ट्यांमध्ये किंवा गुप्त ठिकाणी याच नट्या, ज्यांना आपण पडद्यावर आदर्श मानतो, त्या 'मानवी टोणग्यां'समोर नाचतात, अंगविक्षेप करतात आणि अनेकदा त्याहूनही अधिक 'अश्लील' वर्तन करतात. त्याचे काय? त्या वेळी मात्र समाज गप्प बसतो, डोळे मिटून घेतो, किंवा अशा गोष्टींकडे दुर्लक्ष करतो. ही दुहेरी नैतिकता कशासाठी? गौतमीचे जाहीरपणे केलेले नृत्य नैतिकतेच्या चौकटीत बसत नाही, पण खाजगीतील या नट्यांचे 'अश्लील' कृत्य मात्र स्वीकारार्ह ठरते, याला काय म्हणावे?

            या दुटप्पीपणाचे मूळ आपल्या समाजाच्या नैतिक अधःपतनात आणि मूल्यांच्या विस्मरणात दडलेले आहे. आपण सोयीनुसार नैतिकता जपतो. आपल्याला जे आपल्या चौकटीत बसते, ते स्वीकारार्ह वाटते आणि जे आपल्या पूर्वग्रहांशी जुळत नाही, त्याला आपण लगेचच बहिष्कृत करतो. या प्रवृत्तीमुळे समाजातील खरी कला, जे समाज प्रबोधनाचे काम करू शकते, ती बाजूला सारली जाते. लोककलांना, ज्या आपल्या सांस्कृतिक वारशाचा अविभाज्य भाग आहेत, त्यांना तुच्छ लेखले जाते.

समाजाची अभिरुची खरोखरच रसातळाला गेली आहे का? या प्रश्नाचे उत्तर 'होय' असेच द्यावे लागेल. जर एखाद्या समाजाला पडद्यावरील कृत्रिम आणि अनेकदा विकृत अश्लीलता चालत असेल, खाजगीत होणारे 'अनैतिक' वर्तन खपवून घेतले जात असेल, पण रंगमंचावरील थेट आणि कलात्मक सादरीकरण 'अश्लील' वाटत असेल, तर ते अभिरुचीचा ऱ्हासच म्हणावा लागेल. यातून असे दिसून येते की, समाज कलेचा आस्वाद घेण्याऐवजी केवळ वरवरच्या चमकीला भुलतो. तो कलेतील गांभीर्य, कलाकाराची मेहनत आणि तिची कला समजून घेण्याऐवजी केवळ मनोरंजनाच्या नावाखाली विकृत गोष्टींना प्राधान्य देतो.

          या परिस्थितीवर गंभीरपणे विचार करण्याची गरज आहे. आपण कोणत्या मूल्यांवर आधारित समाज निर्माण करत आहोत? आपल्या तरुण पिढीला आपण कोणत्या गोष्टींचे 'आयडॉल' म्हणून पुढे ठेवत आहोत? जर आपल्याला खऱ्या अर्थाने सुसंस्कृत समाज घडवायचा असेल, तर आपल्याला आपल्या मूल्यांचे पुनर्मूल्यांकन करावे लागेल. कलेकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोन बदलायला हवा. कलेला कलेच्या दृष्टीने पाहिले पाहिजे, केवळ लैंगिकतेच्या किंवा नैतिकतेच्या संकुचित दृष्टिकोनातून नाही. गौतमी पाटील हे केवळ एक उदाहरण आहे. तिच्या माध्यमातून समाजाच्या अनेक विसंगती समोर आल्या आहेत. यातून आपण काहीतरी शिकू शकलो, तर ते महत्त्वाचे ठरेल. 

        समाजातील प्रत्येक घटकाने, विशेषतः प्रसारमाध्यमांनी आणि विचारवंतांनी, या दुटप्पीपणावर आवाज उठवला पाहिजे. लोकांना कलेतील सौंदर्य आणि शालीनता काय आहे, हे शिकवले पाहिजे. केवळ दिखाव्याला बळी न पडता, खऱ्या अर्थाने कला आणि कलाकाराचा आदर करायला शिकवले पाहिजे. जर आपण हे केले नाही, तर समाजाची अभिरुची अधिकच रसातळाला जाईल आणि मग खऱ्या अर्थाने कला आणि संस्कृतीचा अर्थच हरवून जाईल. गौतमी पाटीलच्या निमित्ताने सुरू झालेला हा संवाद समाजाला आत्मचिंतन करायला लावणारा आहे. आपण यातून काय शिकतो आणि आपल्या दृष्टिकोनात काय बदल घडवतो, यावरच आपल्या समाजाचे भविष्य अवलंबून आहे.