पाऊस : निसर्गाचे अलौकिक वरदान

 -उमाजी म. केळुसकर ⬑ खारावारा ⬉

पाऊस! केवळ तीन अक्षरांचा हा शब्द, पण आपल्या मनात कितीतरी भावना, आठवणी आणि दृश्यांची मालिका घेऊन येतो. आकाशातून कोसळणाऱ्या जलधारा केवळ धरणीची तहानच भागवत नाहीत, तर मानवी मनालाही एक अनामिक शांतता, आल्हाददायकता आणि नवचैतन्य देऊन जातात. भारतीय संस्कृतीत पावसाचे महत्त्व अनमोल आहे; तो केवळ जलस्रोत नसून, तो जीवनचक्र, समृद्धी आणि आशावादाचे प्रतीक आहे.

        पावसाचे सौंदर्य अनुभवण्याची सुरुवात होते ती आकाशातील बदलांपासून. कडक उन्हाळ्यानंतर तापलेल्या धरणीवर ढगांची गर्दी जमायला लागते. काळेभोर ढग, जे दूरवरच्या क्षितिजावर दिसतात, ते हळूहळू संपूर्ण आकाश व्यापून टाकतात. त्यांच्या गडगडाटाचा आवाज दूरून येतो आणि विजेचा चमचमाट क्षणार्धात आसमंतात उजळतो. हा निसर्गाचा भव्य ऑर्केस्ट्रा असतो, जो पावसाच्या आगमनाची घोषणा करतो. पहिल्या थेंबाचा मातीवर पडण्याचा आवाज, मग हळूहळू वाढत जाणाऱ्या सरींचा मंद ताल आणि शेवटी मुसळधार पावसाचे अखंड संगीत हे सारे ऐकणे म्हणजे एक अलौकिक अनुभव असतो. घराच्या खिडकीतून किंवा गॅलरीतून बाहेर पाहताना, रस्त्यावर टपटप पडणारे थेंब, छतावरून खाली येणारे पाणी आणि सर्वत्र पसरलेले जलमय वातावरण मन मोहून टाकते.

        पावसाळ्याचे सर्वात अविस्मरणीय सौंदर्य म्हणजे मातीचा सुगंध. कोरड्या, तापलेल्या मातीवर जेव्हा पावसाचे पहिले थेंब पडतात, तेव्हा त्यातून येणारा मिट्टीचा सुगंध (पेटीकोर) हा केवळ एक सुगंध नसतो, तो कित्येक आठवणी आणि भावना जागृत करतो. हा सुगंध अनेकांना बालपणीच्या पावसाळी दिवसांची, शाळेच्या सुट्ट्यांची, कागदी होड्यांची किंवा आईने बनवलेल्या गरम गरम भजींची आठवण करून देतो. हा सुगंध केवळ नाकाला सुखावत नाही, तर तो आत्म्यालाही स्पर्श करतो आणि एक प्रकारची शांतता व समाधान देऊन जातो. पाऊस केवळ सुगंधच देत नाही, तर तो नवसंजीवनी घेऊन येतो. उन्हाळ्याच्या तीव्रतेने निष्प्रभ झालेली झाडे, वेली आणि झुडपे पावसाच्या पाण्याने पुन्हा हिरवीगार होतात. पानांवर साचलेले पाण्याचे थेंब मोत्यांसारखे चमचमतात आणि सर्वत्र एक प्रकारचा उत्फुल्लपणा पसरतो. रखरखीत डोंगर-उतारांवर हिरवीगार मखमली चादर पसरल्यासारखे वाटते. प्रत्येक झाड, प्रत्येक झुडूप, प्रत्येक फूल आणि गवत पावसाच्या पाण्याने धुऊन निघाल्याने अधिक टवटवीत आणि आकर्षक दिसते. निसर्गातील ही कायापालट डोळ्यांना आणि मनाला एक विलक्षण आनंद देते.

          ग्रामीण भागात पावसाचे सौंदर्य अधिक स्पष्टपणे आणि सखोलपणे अनुभवता येते. अथांग शेतात डोलणारी भाताची रोपे, मक्याची कणसे आणि इतर पिके पाहून शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावर समाधान उमटते. डोंगर-दऱ्यांमधून कोसळणारे धबधबे, दुथडी भरून वाहणाऱ्या नद्या आणि ओढे हे दृश्य मन मोहून टाकते. सध्याच्या काळात, महाराष्ट्रातील कोकण आणि पश्चिम घाटातील डोंगररांगांमध्ये, विशेषतः अलिबागसारख्या ठिकाणी, पावसाचे हे सौंदर्य अधिक अनुभवता येते. डोंगरमाथ्यावरून कोसळणारे धबधबे आणि हिरवीगार निसर्गरम्यता डोळ्यांना सुखद वाटते. ओसाड माळरानावर उगवणारी नवी हिरवळ आणि त्यावर चरणाऱ्या जनावरांचे कळप हे सर्व पाऊस घेऊन येणाऱ्या समृद्धीचे प्रतीक आहे. ग्रामीण जीवनात पाऊस म्हणजे केवळ पाणी नव्हे, तर तो अन्न, उपजीविका आणि आनंदाचा स्रोत असतो.

        शहरी जीवनातही पावसाचे सौंदर्य कमी नसते, जरी ते ग्रामीण भागापेक्षा वेगळे असले तरी. शहरातील सिमेंटच्या जंगलातही पाऊस एक वेगळीच जादू करतो. खिडकीतून दिसणारे पावसाचे दृश्य, काचेवरून ओघळणारे पाण्याचे थेंब, रस्त्यांवरून धावणाऱ्या गाड्यांचे आवाजासोबत पावसाच्या सरींचा आवाज एक वेगळेच वातावरण निर्माण करतो. शहरातील कॅफेमध्ये बसून गरमागरम चहा किंवा कॉफीचा आस्वाद घेत पावसाचे निरीक्षण करणे हा अनेकांसाठी एक आवडता छंद असतो. पावसामुळे शहरातील प्रदूषित हवा धुऊन निघते आणि वातावरण अधिक शुद्ध व ताजेतवाने वाटते.

        पाऊस केवळ नैसर्गिक घटना नाही, तर तो मानवी भावनांशी खोलवर जोडलेला आहे. तो कधी प्रेम, विरह, आनंद, दुःख यांसारख्या भावनांना उजाळा देतो. लहान मुलांना पावसात मनसोक्त भिजण्याचा आनंद मिळतो. ते कागदी होड्या बनवून पाण्यात सोडतात, पाण्याच्या डबक्यांमध्ये उड्या मारतात आणि त्यांच्या निरागस चेहऱ्यावरचा आनंद पाहून मन भरून येते. तरुण-तरुणींसाठी पावसाळा हा रोमांटिक काळ असतो; निसर्गाच्या सान्निध्यात फिरायला जाणे, डोंगरयात्रा करणे किंवा मित्र-मैत्रिणींसोबत पावसाचा आनंद घेणे त्यांना आवडते. सध्या, जून महिन्यात मान्सूनने दमदार आगमन केले असल्याने, अनेकजण या वातावरणाचा आनंद घेत आहेत. वृद्ध व्यक्तींसाठी पाऊस म्हणजे एक शांत आणि आरामदायक काळ. घराच्या उबदार कोपऱ्यात बसून, जुन्या आठवणींना उजाळा देत पावसाचे संगीत ऐकणे त्यांना सुखद वाटते. पावसाळ्यात अनेक सण आणि उत्सव साजरे होतात, जे पावसाशी आणि निसर्गाशी संबंधित असतात. श्रावण महिन्यातील हिरवळ आणि सणांची रेलचेल ही पावसाळ्याचीच देणगी आहे.

       पाऊस केवळ भौतिक पातळीवरच नव्हे, तर आध्यात्मिक आणि काव्यात्मक पातळीवरही महत्त्वाचा आहे. अनेक कवींनी, लेखकांनी आणि गीतकारांनी पावसाचे वर्णन करताना त्याची तुलना थेट जीवनाशी, नूतनतेशी आणि शुद्धीकरणाशी केली आहे. पावसाचे पाणी जसे सर्व गोष्टी स्वच्छ करते, त्याचप्रमाणे ते मनातील मळभ धुऊन टाकून नवीन ऊर्जा देते असे मानले जाते. भारतीय शास्त्रीय संगीतात पावसाला समर्पित अनेक राग आहेत, जे पावसाचे विविध मूड आणि पैलू दर्शवतात. पाऊस हे आशा आणि नूतनीकरणाचे प्रतीक आहे. प्रत्येक पावसाळा नवीन पिके घेऊन येतो, नवीन जीवसृष्टी निर्माण करतो आणि भूतकाळातील कोरडेपण विसरून नवीन सुरुवात करण्याची संधी देतो. तो केवळ जलधारांचा वर्षाव नसून, तो जीवनाचा उत्सव आहे, जो आपण प्रत्येकाने मनसोक्त अनुभवायला हवा.

थोडक्यात, पाऊस हे निसर्गाचे एक अनोखे वरदान आहे. त्याचे सौंदर्य केवळ डोळ्यांनी पाहण्यासारखे नसून, ते प्रत्येक इंद्रियाने अनुभवायचे असते – त्याचा सुगंध, त्याचा आवाज, त्याचा स्पर्श आणि तो घेऊन येणारी शांतता व आनंद. पाऊस केवळ पाण्याची गरज पूर्ण करत नाही, तर तो आपल्या आत्म्यालाही शांतता आणि प्रसन्नता देतो आणि म्हणूनच तो आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे.