वाघ : जंगलचा राजा, निसर्गाचा आरसा!

  -उमाजी म. केळुसकर ⬑ विश्वभरारी ⬉

 
जगातील प्रत्येक सजीव अस्तित्वाचा एक गाभा आहे, एक नैसर्गिक समतोल आहे ज्यावर संपूर्ण सृष्टी अवलंबून आहे. या समतोलातील प्रत्येक कडीचे महत्त्व अनमोल असते आणि त्यापैकी एका जरी कडीला धक्का लागला, तर त्याचे पडसाद संपूर्ण जीवसृष्टीवर उमटतात. निसर्गाच्या या गहन तत्त्वज्ञानाचा एक सुंदर आणि तितकाच महत्त्वाचा भाग म्हणजे वाघ. केवळ एक प्राणी म्हणून न पाहता, वाघ हे निसर्गाच्या शक्तीचे, सौंदर्याचे आणि पर्यावरणातील अभेद्य संतुलनाचे प्रतीक आहेत. त्यांच्या अस्तित्वातून आपल्याला हेच शिकायला मिळते की, प्रत्येक जीव महत्त्वाचा आहे आणि त्यांच्या संरक्षणाची जबाबदारी आपल्या सर्वांची आहे. २९ जुलै रोजी साजरा होणारा आंतरराष्ट्रीय वाघ्र दिन याच गहन तत्त्वज्ञानाची आठवण करून देतो. वाघांचे संरक्षण आणि संवर्धनासाठी जनजागृती करणे, हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे. 

       एकेकाळी घनदाट जंगलांमध्ये मोठ्या संख्येने संचार करणारे वाघ आज केवळ काही मोजक्या प्रदेशातच आढळतात. त्यांची संख्या चिंताजनकरीत्या घटत असल्यामुळे, या दिनाचे महत्त्व आणखी वाढते. वाघ हे केवळ एक वन्यजीव नाहीत, तर ते आपल्या परिसंस्थेतील एक महत्त्वाचे घटक आहेत. त्यांच्या अस्तित्वावरच आपल्या पर्यावरणाचे आरोग्य अवलंबून आहे.  वाघ हे 'वन्यजीव साखळीतील सर्वोच्च शिकारी' म्हणून ओळखले जातात. याचा अर्थ असा की, ते त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात इतर प्राण्यांवर नियंत्रण ठेवतात. हरणे, रानडुकरे यांसारख्या शाकाहारी प्राण्यांची संख्या नियंत्रित ठेवून, ते जंगलातील वनस्पतींचा अतिवापर थांबवतात. यामुळे जंगलाचे आरोग्य आणि विविधता टिकून राहते. वाघ जर नसतील, तर शाकाहारी प्राण्यांची संख्या वाढेल, ज्यामुळे जंगलातील वनस्पतींचा ऱ्हास होईल आणि पर्यायाने संपूर्ण परिसंस्थेवर नकारात्मक परिणाम होईल. याव्यतिरिक्त, वाघ हे 'जंगल आरोग्याचे सूचक' आहेत. म्हणजे, ज्या ठिकाणी वाघ मोठ्या संख्येने आणि निरोगी अवस्थेत आढळतात, ते जंगल निरोगी आणि समृद्ध मानले जाते. वाघांचे अस्तित्व हे त्या परिसंस्थेतील पाण्याची उपलब्धता, नैसर्गिक अधिवास आणि इतर प्राण्यांची संख्या या सर्वांचे द्योतक असते. वाघ हे भारताच्या संस्कृती आणि परंपरेचा अविभाज्य भाग आहेत. अनेक लोककथा, पुराणे आणि कलाकृतींमध्ये वाघांचे चित्रण आढळते. वाघ हे शक्ती, धैर्य आणि सौंदर्याचे प्रतीक मानले जातात. राष्ट्रीय प्राणी म्हणून भारताने वाघाला सर्वोच्च स्थान दिले आहे, जे त्याच्या सांस्कृतिक आणि पर्यावरणीय महत्त्वाचे प्रतीक आहे.

       १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला जगभरात सुमारे १ लाखाहून अधिक वाघ होते असे मानले जाते. परंतु, आज त्यांची संख्या ४,५०० च्या आसपास स्थिरावली आहे. ही घट अनेक गंभीर आव्हानांमुळे झाली आहे. मानवी वस्तीचा विस्तार, शेतीसाठी जमिनीचा वापर, खाणकाम, पायाभूत सुविधांचा विकास (रस्ते, धरणे) यामुळे वाघांचा नैसर्गिक अधिवास मोठ्या प्रमाणात नष्ट झाला आहे. जंगलांचे तुकडे पडल्यामुळे वाघांना फिरण्यासाठी आणि शिकार करण्यासाठी पुरेशी जागा मिळत नाही, ज्यामुळे त्यांच्या पुनरुत्पादनावरही परिणाम होतो. वाघांची कातडी, हाडे आणि इतर अवयवांना आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठी मागणी आहे. पारंपारिक औषध प्रणालींमध्ये त्यांचा वापर केला जातो या गैरसमजामुळे अवैध शिकार मोठ्या प्रमाणात होते. ही आंतरराष्ट्रीय संघटित गुन्हेगारी वाघांच्या अस्तित्वाला सर्वात मोठा धोका आहे. वाघांचे मुख्य खाद्य असलेल्या हरणे, सांबर, रानडुकरे यांसारख्या प्राण्यांचीही शिकार मोठ्या प्रमाणात होते. यामुळे वाघांना पुरेसे अन्न मिळत नाही आणि ते मानव वस्तीकडे येण्यास भाग पडतात, ज्यामुळे मानव-वाघ संघर्ष वाढतो. वाघांचा अधिवास कमी झाल्यामुळे आणि शिकारी प्राण्यांची घट झाल्यामुळे वाघ कधीकधी मानवी वस्त्यांमध्ये शिरकाव करतात. यामुळे पाळीव प्राण्यांवर हल्ले होतात आणि काहीवेळा मानवी जीवितहानी देखील होते. या संघर्षामुळे स्थानिकांमध्ये वाघांबद्दल नकारात्मक भावना निर्माण होतात, ज्यामुळे त्यांच्या संरक्षणाच्या प्रयत्नांना अडथळा येतो. हवामान बदलामुळे जंगलातील पर्यावरणावर परिणाम होत आहे. अतिवृष्टी, दुष्काळ, जंगलांना लागणाऱ्या आगी यामुळे वाघांच्या अधिवासावर आणि त्यांच्या शिकारीच्या उपलब्धतेवर परिणाम होतो. विशेषतः सुंदरबन्ससारख्या ठिकाणी, समुद्राची पातळी वाढल्यामुळे वाघांच्या अधिवासाला धोका निर्माण झाला आहे.

        वाघांचे संरक्षण करणे ही केवळ सरकारची जबाबदारी नाही, तर प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. यासाठी अनेक स्तरांवर प्रयत्न करणे आवश्यक आहे. शिकार आणि अवैध वन्यजीव व्यापाराला आळा घालण्यासाठी कठोर कायदे करणे आणि त्यांची प्रभावीपणे अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे. वन्यजीव गुन्हे नियंत्रण ब्युरोला अधिक बळकट करणे आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सहकार्य वाढवणे गरजेचे आहे. वाघांच्या नैसर्गिक अधिवासाचे संरक्षण करणे, जंगलतोड थांबवणे आणि नवीन वनक्षेत्रे विकसित करणे आवश्यक आहे. वाघ कॉरिडोर निर्माण करून वेगवेगळ्या व्याघ्र प्रकल्पांना जोडणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून वाघांना मुक्तपणे संचार करता येईल आणि त्यांची आनुवंशिक विविधता टिकून राहील. वाघांच्या संरक्षणात स्थानिक समुदायांचा सक्रिय सहभाग अत्यंत महत्त्वाचा आहे. त्यांना पर्यावरणाचे महत्त्व पटवून देणे, पर्यायी उपजीविकेचे साधन उपलब्ध करून देणे आणि मानव-वाघ संघर्ष कमी करण्यासाठी उपाययोजना करणे गरजेचे आहे. उदाहरणार्थ, वनोपजावर आधारित उद्योगांना प्रोत्साहन देणे, ज्यामुळे स्थानिकांना जंगलाचे महत्त्व पटेल. वाघांचे महत्त्व, त्यांच्यासमोरील आव्हाने आणि त्यांच्या संरक्षणाची गरज याबाबत जनजागृती करणे आवश्यक आहे. शालेय अभ्यासक्रमात वन्यजीव संरक्षणाचा समावेश करणे, कार्यशाळा आणि चर्चासत्रे आयोजित करणे महत्त्वाचे आहे. वाघांच्या लोकसंख्येवर लक्ष ठेवणे, त्यांच्या आरोग्याची तपासणी करणे आणि त्यांच्या सवयींचा अभ्यास करण्यासाठी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करणे आवश्यक आहे. कॅमेरा ट्रॅप, रेडिओ कॉलर आणि डीएनए विश्लेषण यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून अधिक प्रभावीपणे वाघांचे संरक्षण करता येते. जबाबदार इको-टूरिझमला प्रोत्साहन दिल्यास स्थानिक समुदायांना रोजगार मिळतो आणि त्यांना वाघांच्या संरक्षणाचे महत्त्व पटते. यामुळे वाघांच्या अधिवासाचे रक्षण करण्यासाठी आर्थिक प्रोत्साहन मिळते.

        वाघांचे अस्तित्त्व आणि पर्यावरणाच्या आरोग्याचा विचार करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. वाघ हे आपल्या परिसंस्थेतील एक महत्त्वाचे रत्न आहेत आणि त्यांचे संरक्षण करणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे. जर आपण आज वाघांना वाचवले नाही, तर उद्या आपल्याला आपल्याच पर्यावरणाच्या ऱ्हासाला सामोरे जावे लागेल. सरकार, स्वयंसेवी संस्था, स्थानिक समुदाय आणि प्रत्येक नागरिक यांनी एकत्र येऊन वाघांचे संरक्षण करण्यासाठी कटिबद्ध होणे आवश्यक आहे. येणाऱ्या पिढ्यांसाठी वाघ त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासात मुक्तपणे संचार करताना पाहता यावेत, यासाठी आजच योग्य पावले उचलणे गरजेचे आहे. वाघांचे गर्जना आपल्या जंगलातून कायमस्वरूपी ऐकू याव्यात, हेच उद्दिष्ट असायला हवे. चला, आपण सर्वजण वाघ संवर्धनासाठी एकत्र येऊया आणि आपल्या या महान राष्ट्रीय प्राण्याचे संरक्षण करूया.