...आणि कुलाबा किल्ल्यात जाण्यासाठी समुद्र मार्ग देतो

-उमाजी म. केळुसकर ⬑ विश्वभरारी ⬉

दक्षिण कोरियातील जिंदो बेटावर वर्षातून दोनदा घडणारा 'समुद्राचा चमत्कार' (Jindo Sea Parting) जगभरातील पर्यटकांना आकर्षित करतो. या घटनेत समुद्राचे पाणी काही काळासाठी मागे सरकते आणि जिंदो व मोडो या बेटांना जोडणारा एक किलोमीटर लांबीचा रस्ता तयार होतो, ज्यावरून हजारो लोक पायी चालत जातात. ही एक विशेष भरती-ओहोटीची घटना आहे, जी समुद्राच्या नैसर्गिक लयीचे एक अदभुत दर्शन घडवते. या घटनेचे योग्य विपणन (marketing) केल्यामुळे ती जागतिक नकाशावर आली आहे आणि दरवर्षी लाखो पर्यटक हा 'चमत्कार' अनुभवण्यासाठी तिथे गर्दी करतात. या पार्श्वभूमीवर, आपल्या भारतातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग येथे रोज घडणारा एक असाच 'चमत्कार' मात्र दुर्लक्षित राहिला आहे. समुद्राच्या ओहोटीदरम्यान कुलाबा किल्ल्यापर्यंत जाण्यासाठी एक विस्तृत आणि सुरक्षित मार्ग तयार होतो, जो पर्यटकांना पायी चालत किल्ल्यात जाण्याची संधी देतो. जिंदोच्या चमत्काराप्रमाणेच हा मार्ग रोज तयार होतो, पण योग्य प्रसिद्धीअभावी या नैसर्गिक आश्चर्याची म्हणावी तशी दखल घेतली गेलेली नाही.

अलिबाग शहराच्या किनाऱ्यापासून काही अंतरावर, समुद्राच्या मध्यभागी असलेला कुलाबा किल्ला हा मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाचा एक महत्त्वाचा साक्षीदार आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचे बांधकाम सुरू केले आणि पुढे संभाजी महाराजांनी ते पूर्ण केले. हा किल्ला सरखेल कान्होजी आंग्रे यांच्या मराठा आरमाराचा महत्त्वाचा तळ होता. आज हा किल्ला भारतीय पुरातत्व विभागाच्या संरक्षणाखाली आहे आणि एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ बनला आहे. पण या किल्ल्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे समुद्राच्या भरती-ओहोटीशी असलेला त्याचा संबंध. रोज तेथे समुद्राचे पाणी ओसरल्यानंतर (ओहोटी) किल्ल्यापर्यंत जाण्यासाठी एक नैसर्गिक मार्ग तयार होतो. या मार्गावरून पर्यटक आणि स्थानिक रहिवासी पायी चालत किंवा घोड्यावरून किल्ल्यापर्यंत जाऊ शकतात. हा मार्ग सुमारे अर्धा ते एक किलोमीटर लांबीचा असतो आणि तो पूर्णपणे वाळूचा असतो, जो चालण्यासाठी सुरक्षित असतो. भरतीच्या वेळी हा मार्ग पुन्हा पाण्याखाली जातो आणि किल्ला समुद्राने वेढला जातो. ही प्रक्रिया रोज नियमितपणे घडते आणि तिचे सौंदर्य खरोखरच मनमोहक आहे. ही केवळ एक भौगोलिक घटना नाही, तर निसर्ग आणि मानवनिर्मित वारसा यांचा मिलाफ आहे, जो एक अद्वितीय अनुभव देतो.
जिंदोच्या चमत्काराला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर इतकी प्रसिद्धी मिळाली आहे की, तो दक्षिण कोरियाच्या पर्यटन उद्योगाचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे. या घटनेवर आधारित वार्षिक महोत्सव आयोजित केला जातो, ज्यामुळे स्थानिक अर्थव्यवस्थेला मोठ्या प्रमाणावर चालना मिळते. याउलट, अलिबागचा कुलाबा किल्ला आणि तिथे रोज तयार होणारा सागरी मार्ग हा एक प्रकारचा 'ओपन सिक्रेट' आहे. स्थानिक लोकांना आणि नियमित येणाऱ्या पर्यटकांना याची माहिती आहे, पण याला व्यापक स्तरावर प्रचारित केले गेलेले नाही. या दुर्लक्षाची अनेक कारणे असू शकतात. एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे विपणनाचा अभाव (lack of marketing). या नैसर्गिक घटनेला 'चमत्कार' किंवा 'अद्भुतता' म्हणून सादर करण्यात आपण कमी पडलो आहोत. जिंदोप्रमाणे इथे कोणताही भव्य महोत्सव किंवा कार्यक्रम आयोजित केला जात नाही, ज्यामुळे पर्यटकांची गर्दी वाढेल. दुसरे कारण म्हणजे पायाभूत सुविधांचा अभाव (lack of infrastructure). जरी किल्ला एक लोकप्रिय स्थळ असला तरी, पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या आधुनिक सुविधांचा अभाव जाणवतो. तिसरे कारण म्हणजे सरकारी आणि पर्यटन विभागाची उदासीनता. या घटनेची पर्यटन क्षमता ओळखण्यात आणि तिचा उपयोग करण्यात आपण कमी पडलो आहोत.
अलिबागच्या कुलाबा किल्ल्यातील या नैसर्गिक घटनेला जागतिक स्तरावर आणण्यासाठी काही ठोस उपाययोजना करणे आवश्यक आहे. सर्वात आधी, 'अलिबागचा सागरी मार्ग' किंवा 'कुलाबा किल्ला सी-वॉक' असे आकर्षक नाव द्या; जिंदोच्या 'चमत्कारा'प्रमाणेच या घटनेला एक विशिष्ट ओळख देणे महत्त्वाचे आहे. त्यानंतर, वार्षिक महोत्सव सुरू करा; जिंदोच्या धर्तीवर, अलिबाग येथे एक 'कुलाबा किल्ला सागरी मार्ग महोत्सव' सुरू करता येईल, ज्यात स्थानिक कला, संस्कृती, खाद्यपदार्थ आणि जलक्रीडा यांचा समावेश असावा. डिजिटल विपणन आणि सोशल मीडियाचा वापर करून इंस्टाग्राम, फेसबुक, यूट्यूब यांसारख्या प्लॅटफॉर्मवर या घटनेचे आकर्षक व्हिडिओ आणि फोटो पोस्ट करून जागतिक स्तरावर त्याची प्रसिद्धी करावी; पर्यटन ब्लॉगर्स, यूट्युबर्स आणि प्रभावकांना (influencers) इथे आमंत्रित करून त्यांचे अनुभव शेअर करायला प्रोत्साहित करावे. विविध ट्रॅव्हल कंपन्यांच्या पर्यटन पॅकेजेसमध्ये याचा समावेश करावा. पर्यटकांसाठी स्वच्छ प्रसाधनगृहे, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था, सुरक्षितता, प्रथमोपचार सुविधा आणि माहिती केंद्रे यांसारख्या पायाभूत सुविधांचा विकास करणे गरजेचे आहे. स्थानिक लोकांना पर्यटन उद्योगात सक्रियपणे सहभागी करून घ्यावे; त्यांना मार्गदर्शक (guides) म्हणून प्रशिक्षण देता येईल किंवा छोटे व्यवसाय सुरू करण्यास प्रोत्साहन देता येईल. या घटनेमागील वैज्ञानिक कारणे आणि स्थानिक इतिहास याबाबत माहिती देणारे फलक आणि माहितीपत्रके उपलब्ध करून शिक्षण आणि जनजागृती करावी.
अलिबागचा कुलाबा किल्ला आणि तिथे रोज तयार होणारा सागरी मार्ग हा केवळ एक ऐतिहासिक वास्तू किंवा एक भौगोलिक घटना नाही, तर तो एक 'नैसर्गिक चमत्कार' आहे, ज्यामध्ये भारताच्या पर्यटन उद्योगाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेऊन जाण्याची प्रचंड क्षमता आहे. जिंदोच्या चमत्काराचे उदाहरण आपल्यासमोर आहे. जर योग्य नियोजन, प्रभावी विपणन आणि सरकारी सहकार्य लाभले, तर अलिबागचा हा दुर्लक्षित 'चमत्कार' देखील जागतिक नकाशावर चमकेल आणि भारताच्या पर्यटन उद्योगाला एक नवी दिशा देईल. ही केवळ एक पर्यटन संधी नाही, तर आपल्या समृद्ध नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक वारशाचे प्रदर्शन करण्याची एक सुवर्णसंधी आहे.